🕉️ 22 November 2026, Sunday · 01:08:18 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

नास्तिक
nāstika
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
नास्तिक संज्ञा पुं॰ [सं॰] वह जो ईश्वर, परलोक आदि को न माने । ईश्वर का अस्तित्व अस्वीकार करनेवाला । विशेष—जो हेतुशास्त्र अर्थात् तर्क का आश्रय लेकर वेद को अस्वीकार करे, उसका प्रमाण न माने, हिंदू शास्त्र में उसको भी नास्तिक कहा है । हिंदू शास्त्रकारो के अनुसार चार्वाक, बौद्ध और जैन ये तीना नास्तिक मत हैं । इन मतों में सृष्टि को उत्पन्न करने और चलानेवाला कोई नित्य और स्थिर चेतन नहीं माना गया है । नास्तिकों को बार्हस्पत्य, चार्वाक और लोकायतिक भी कहते हैं ।
नास्तिक दर्शन संज्ञा पुं॰ [सं॰] नास्तिकों का दर्शन । वि॰ दे॰ दर्शन ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नास्तिक mf(ई)n. atheistical, infidel
नास्तिक m. an atheist or unbeliever (opp. to आस्तिक, q.v.), Mn.; MBh. &c.
नास्तिक &c. See under 2. न.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (523,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नास्तिक a. or --कः [नास्ति परलोकस्तत्साधनमदृष्टं तत्साक्षीश्वरो वा इति मतिरस्य ठन्] An atheist, unbeliever, one who denies the authority of the Vedas and a future life or the existence of a supreme ruler or creator of the universe; Śi. 16. 7; Ms. 2. 11; 8. 22.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0617-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नास्तिक त्रि० नास्ति परकोकस्तत्साधनमदृष्टं तत्साक्षीश्वरो [] वा इति मतिरस्य ठन् । १ परलोकाभाववादिनि २ तत्सा- धनादृष्टाभाववादिनि ३ तत्साक्षिण इश्वरस्यासत्त्ववादिनि च चार्वाकादौ चार्वाकादिश्च चार्वाकः माध्यमिकः योगा- चारः सौत्रान्तिकः वैभाषिकः दिगम्बरश्चेत षड्विधः । “अतिमात्रोज्झितभीरनास्तिकः” माघः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4052-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नास्तिकः, पुं, (नास्ति परलोक ईश्वरो वेति मति- र्यस्य । “अस्तिनास्तिदिष्टं मतिः ।” ४ । ४ । ६० । इति ठक् । यद्बा, नास्ति परलोको यज्ञादिफलं ईश्वरो वेत्यादिवाक्येन कायति शब्दायते इति । कै शब्दे + डः ।) पाषण्डः । ईश्वरनास्तित्व- वादी । वेदाप्रामाण्यवादी । (यथा, मनुः । २ । ११ । “योऽवमन्यत ते मूले हेतुशास्त्राश्रयाद्द्विजः । स साधुभिर्बहिष्कार्य्यो नास्तिको वेदनिन्दकः ॥” तथा च तत्रैव । ३ । १५० । “ये स्तेनपतितक्लीवा ये च नास्तिकवृत्तयः । तान् हव्यकव्ययोर्विप्राननर्हान्मनुरब्रवीत् ॥” तथाच तत्रैव । ८ । २२, ३०९ । “यद्राष्टं शूद्रभूयिष्टं नास्तिकाक्रान्तमद्बिजम् । विनश्यत्याशु तत् कृत्स्नं दुर्भिक्षव्याधिपीडितम् ॥” “अनपेक्षितमर्य्यादं नास्तिकं विप्रलुम्पकम् । अरक्षितारमत्तारं नृपं विद्यादधोगतिम् ॥”) तत्पर्य्यायः । बार्हस्पत्यः २ चार्व्वाकः ३ लौकाय- तिकः ४ । इति हेमचन्द्रः । ३ । ५२६ ॥ स च षड्विधः । माध्यमिकः १ योगाचारः २ सौत्रा- न्तिकः ३ वैभाषिकः ४ चार्व्वाकः ५ दिग- म्बरः ६ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-874-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "नास्तिक" आता है (19)
चार्वाक एक अनीश्वरवादी और नास्तिक तार्किक । पर्या॰— बार्हस्पत्य । नास्तिक । लौ…लौकायतिक वह जो चार्वाक मत को मानता हो । नास्तिक । भौतिकवादीलोकायतिक नास्तिक । भौतिकवादीप्रमदक परलोक को न माननेवाला । नास्तिकविषयायी भौतिकवादी । नास्तिकदेवनिंदक देवताओं की निदा करनेवाला । नास्तिकब्रह्मदूषक वेदनिंदक । नास्तिकनेचरिया प्रकृति के अतिरिक्त ईश्वर आदि को न माननेवाला । लोकायतिक । नास्तिक । प्…अनीश्वरवादी ईश्वर को न मानने वाला । नास्तिककरट कौआपतित गिरा हुआ । ऊपर से नीचे आया हुआश्रावक बौद्ध धर्म को माननेवाला संन्यासीनिरीश जिसे ईश या स्वामी न हो । बिना मालिक कासौगतिक बौद्ध धर्म का अनुयायीवेदनिंदक वह जो वेदों की निंदा करता हो । वेदों की बुराई करनेवालाबार्हस्पत्य एक संवत् का नामशून्यवादी शून्यवाद का माननेवाला, अर्थात् वह व्यक्ति जो ईश्वर और जीव के अस्तित्व …शूरवादी शूरवादिन्हेतुवादी तार्किक । दलील करनेवाला
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬