🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:02:19 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

निकाम
nikāma
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
निकाम १ वि॰ [हिं॰ नि + काम]
१. निकम्मा ।
२. बुरा । खराब ।
निकाम २ क्रि॰ वि॰ व्यर्थ । निष्प्रयोजन । फजूल ।
निकाम ३ वि॰ [सं॰]
१. इष्ट । अभिलषित ।
२. यथेष्ट । पर्याप्त । काफी ।
३. इच्छुक ।
४. बहुत । अतिशय ।
निकाम ४ संज्ञा पुं॰ [सं॰] दे॰ निकामन [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नि-काम m. desire, wish, pleasure, RV.; VS.; AV.
नि-काम ibc. = (अम्), ind. according to wish or desire, to one's heart's content, abundantly, excessively, Var.; Mṛcch. &c. (cf. यदा-निकामम्)
नि-काम mfn. desirous, covetous, greedy, RV.
नि-काम m. N. of an Agni, ŚāṅkhGṛ.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (544,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
निकाम a. [नि कम् घञ्] 1 Plentiful copious, abundant; निकाजलां स्त्रोतोवहां Ś. 6. 16. --2 Desirous of. --मः, --मं Wish, desire. --मं ind. 1 According to one's wish or desire, agreeably to desire. --2 To one's satisfaction, to the heart's content; रात्रौ निकामं शयितव्यमपि नास्ति Ś. 2 ‘I cannot even sleep at ease or comfortably at night.’ --3 Very much, exceedingly निकामं क्षामांगी Māl. 2. 3; often used as the first member of comp. when it loses its final म्; निकामनिरंकुशः Gīt. 7; Ku. 5. 23; Śi. 4. 54.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0617-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निकाम न० नि + कम--घञ् अभिधानात् क्लीवता । १ इष्टा- मतिक्रमे २ पर्य्याप्ते ३ अतिशये च अमरः । “निकामतप्ता द्विविधेन वह्निना” कुमा० “नित्यं हरेः सन्निहिता निकामम्” माथः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4056,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निकामं, क्ली, (नि + कम इच्छायाम् + घञ् ।) इष्टम् । यथेप्सितम् । इत्यमरः । २ । ९ । ५७ ॥ (यथा, देवीभागवते । १ । ७ । ४० । “कुर्व्वन्ति देवि ! भजनं सकलं निकामं ज्ञात्वा समस्तजननीं किल कामधेनुम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-875-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें