🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:55:13 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

इष्ट
iṣṭa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
) यज्ञ-कर्म (2.7.30)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
इष्ट १ वि॰ [सं॰]
१. अभिलषित । चाहा हुआ । वांछित । जैसे,— (क) परिश्रम से इष्ट फल की प्राप्ति होती है । (ख) हमें वहाँ जाना इष्ट नहीं है ।
२. अभिप्रेत । जैसे,—ग्रंथकार का इष्ट यह नहीं है ।
३. पूजित ।
४. अनुकूल ।
५. प्रिय । यौ॰—इष्टदेव ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. इष्ट mfn. (for 2. See s.v.), sought, ŚBr.
wished, desired
liked, beloved
agreeable
cherished, RV.; ŚBr.; KātyŚr.; Mn.; Pañcat.; Śak. &c.
reverenced, respected
regarded as good, approved, Mn.; Sāṃkhyak.
valid
इष्ट (अस्), m. a lover, a husband, Śak. 83 c
the plant Ricinus Communis, L.
इष्ट (अम्), n. wish, desire, RV.; AV.; AitBr.; Mn.; R.
2. इष्ट mfn. (p.p. fr. √ यज्; for 1. इष्ट See col. 2) sacrificed, worshipped with sacrifices, VS.; ŚBr.; KātyŚr.; AitBr. &c.
इष्ट (अस्), m. sacrifice, MārkP. xiii, 15
इष्ट (अम्), n. sacrificing, sacrifice
sacred rite, sacrament, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (169,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
इष्ट p. p. [इष् इच्छायां कर्मणि क्त] 1 Wished, desired, longed for, wished for; उपपन्नो गुणैरिष्टैः Nala. 1. 1. --2 Beloved, agreeable, liked, favourite, dear; ˚आत्मजः Mu. 2. 8 fond of sons. --3 Worshipped, reverenced, --4 Respected. --5 Approved, regarded as good. --6 Desirable; see इष्टापूर्त. --7 Valid. --8 Sacrificed, worshipped with sacrifices. --9 Supposed (कल्पित); oft. used in Līlāvatī. --ष्टः 1 A lover, husband, beloved person; इष्टप्रवासजनितानि Ś. 4. 2. --2 A friend; Pt. 1. 57; 2. 167. --3 N. of a tree (एरंड). --4 N. of Viṣṇu. --5 A sacrifice. --ष्टा N. of a tree (शमी). --ष्टं 1 Wish, desire. --2 A holy ceremony or संस्कार. --3 A sacrifice; see इष्टापूर्त. --ind. Voluntarily. --Comp. --अर्थः desired object. ˚उद्युक्त a. zealously engaged in gaining one's desired object. --आपत्तिः f. occurrence of what is desired; a statement by a debater which is favourable to his opponent also; इष्टापत्तौ दोषांतरमाह Jag. --कर्मन् n. (In arith.) rule of supposition, operation with an assumed number. --कापथः the root of a fragrant grass (वीरणमूल). --कामदुह् a. granting the desired objects, an epithet of the cow of plenty. --गंध a. fragrant. --(धः) any fragrant substance. --(धं) sand. --जनः a beloved person (whether man or woman); U. 3. --देवः, --देवता a favourite god, one's tutelary deity. --यामन् a. going according to one's desire. --व्रत a. {1} performing desired vows. {2} obeying one's wish. {3} (food &c.) for the fulfilment of a vow. {4} that by which good works succeed.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0281-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
इष्ट त्रि० इष--कर्मणि क्त । १ अभिलषिते, २ प्रिये “इष्टोऽसि सखा चेति गीता० च । यज भावे क्त । ३ यज्ञादौ न० कर्म्मणि, क्त । ४ पूजिते ५ एरण्डवृक्षे पु० । ६ संस्कारे न० । “एकाग्निकर्म्म हवनं त्रेतायां यच्च हूयते । अन्तर्वेद्याञ्च यद्दानमिष्टं तदभिधीतते । अग्निहोत्रं तपः सत्यं वेदानाञ्चानुपालनम् । आतिथ्यं वैश्वदेवञ्च प्राहुरिष्टमिति स्मृतम्” जातूकर्णोक्ते ७ धर्म्म- कार्य्ये न० । इष्टञ्च इच्छाविषयः तच्च द्विविधं गौणं मु- ख्यञ्च । तत्र इतरेच्छानधीनेच्छाविषयोमुख्यं तत्वाघनं गौणम् । तत्र मुख्यमिष्टं सुखं दुःखाभावश्च । तदिच्छाया इतरेच्छानधीनत्वात् । तत्साधनं पाकभोजनादि गौणं सुखदुःखाभावेच्छयैव तदिच्छायाः समुन्मेषात् अ- धिकमिच्छाशब्दे ९१३ पृष्ठे उक्तम् । तत्रेच्छाविषये “सह यज्ञाः प्रजाः सृष्ट्वा पुरोवाच प्रजापतिः । अनेन प्रसविष्यध्वमेष वोऽस्त्विष्टकामधुक्” । “अनिष्टमिष्टं मिश्रञ्च त्रिविधं कर्म्म चोच्यते” । “इष्टं हि वो देवा दास्यन्ते यज्ञ भाविताः” इति च गीता । यज्ञे “पुरोडाशभुजामिष्टमिष्ट कर्त्तुमलन्तराम्” माघः इष्टं यागः इष्टममीष्टं कर्त्तुमल- न्तरामित्यर्थः । “इष्टं दत्तमधीतं वा विनश्यत्यनुकीर्त्तनात्” देवलः । इष्टं यजनम्” शु० त० रघु० ८ कृते च “यज्ञेरिष्टं क्रतुशतम्” विक्रमो० स्मृतिपरिभाषिते इष्टकर्म्मणि द्विजातीनामेवाधिकारः न स्त्रीशूद्रयोः यथाह “इष्टमुक्त द्विजातीनां धर्मः सामान्य उच्यते । अधिकारी भवेच्छूद्रः पूर्त्तेधर्मे न वैदिके” जातूकर्णः “वैदिके वेदसाध्ये अग्नि- होत्रादाविति” रत्नाकरः । “पितृव्यगुरुदौहित्रान् भर्त्तुः स्वस्रीयमातुलान् । पूजयेत् कव्यपूर्त्ताभ्याम् वृद्धानाथाऽति- थीन् स्त्रियः” वृहस्पतिवचने स्त्रिया पूर्त्तमात्रेऽधिकार- विधानात् तत्र “जलाशयोत्सर्गरूपपूर्त्ते गोरवतारणानुम- न्त्रणयायजमानकर्तृकमन्त्रपाठ विधानात् तत्र अमन्त्रकतया स्त्रीशूद्रयोरनधिकारेण तद्वति यागेऽपि तयोर्नाधिकारः विशेषोपदेशाभावात्” इति द्वैतनिर्णयानुसारिणः । वृषोत्सर्ने तदङ्गहोम इव ब्राह्मण द्वारा तन्मन्त्रपाठसम्भवात्तयोरपि तत्राधिकारः इति रघुनन्दनादयः । “अमन्त्रस्य तु शूद्रस्य विप्रोमन्त्रेण गृह्यते” वराहपु० “तद्धुतमहुतञ्चाग्नौ न स्त्री जुहुयादनुपेतः” आप० वचनं तु स्वयंहोमविषयम् । “श्रौतस्मार्त्तक्रियाहेतोर्वृणुयादृत्विजः स्वयम्” याज्ञ० श्रौत इव स्मार्त्तोऽपि कर्मणिः ऋत्विग्वरणोक्तेः । अतएव “ऋ- त्विग्वादे नियुक्तश्च समौ संपरिकीर्त्तितौ । यज्ञे स्वाम्याप्नु- [] यात् पुण्यं हानिं वादेऽथ वा जयमिति” वृह० उक्तेः ९ “श्रौते कर्मणि न० “उद्बुध्यस्वाग्ने प्रतिजागृहि त्वमिष्टापूर्त्ते संसृजेथामयञ्च” यजु० १५, ५४ इष्टापूर्त्ते श्रौतस्मार्त्ते कर्मणी” वेददी० । १० इच्छया कल्पिते त्रि० “इष्ट- कृतिरष्टगुणिता व्येका दलिता विभाजितेष्टेन” लीला० ११ यज्ञेन तोषिते परात्मनि १२ विष्णौ च पु० “इष्टो- विशिष्टः शिष्टेष्टः” विष्णुस० “इष्टः परमानन्दात्मकत्वेन प्रियः यज्ञेन पूजितो वेति” भा० । यज--करणे वा० क्त, भावे क्त अस्त्यर्थे अच् वा । १३ इष्टकायां न० । “मरुतार्केण शुध्यन्ति पक्वेष्टरचितानि च” विष्णु० ।
इष्ट स्त्री इष--भावे तुन् । इच्छायाम् उणादिकोषः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0991-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
इष्टं, क्ली, (इज्यते इष्यते वा यज इष वा + भावे क्त ।) यज्ञादिकर्म्म । (यथा, हेमचन्द्रः । “अग्निहोत्रं तपः सत्यं वेदानां चार्थपालनम् । आतिथ्यं वैश्यदेवञ्च इष्टमित्यभिधीयते” ॥) यथेप्सितं । कामं । इत्यमरः ॥ संस्कारः । इति मेदिनी ॥
इष्टं, त्रि, (इष्यते इज्यते वा यत् तत् । इष यज वा + कर्म्मणि क्त ।) आशंसितम् । वाञ्छित्वम् । पूजितम् । प्रियं । इति मेदिनी ॥ (यथा, महा- भारते । “उपपन्नो गुणैरिष्टै रूपवानश्वकोविदः” । मनुः । ४ । २२९ । “तिलप्रदः प्रजामिष्टां दीपदश्चक्षुरुत्तमम्” ।)
इष्टः, पुं, (इज्यते यः । यज् + क्त ।) यज्ञः । इति मेदिनी ॥ एरण्डवृक्षः । इति शब्दचन्द्रिका ॥ (शमीशब्देऽस्य गुणादिकं बोद्धव्यम् ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-214-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "इष्ट" आता है (8)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें