🕉️ 20 November 2026, Friday · 11:31:43 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

निर्जन
nirjana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
निर्जन स्थान में रहनेवाला । अकेले में रहनेवाला । सबसे न्यारा रहनेवाला । उ॰— 'फिर एकांतवासी लोग भी परम धर्म से क्योंकर न्यारे होंगे ।' —प्रताप॰ ग्र॰, पृ॰ १०३ ।
निर्जन १ वि॰ [सं॰]
१. जहाँ कोई मनुष्य न हो । सुनसान ।
२. सेवकरहित (को॰) ।
निर्जन २ संज्ञा पुं॰ उजाड़ जगह । मरुस्थल । सुनसान स्थान [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
निर्—जन mf(आ)n. unpeopled, lonely, desolate, MBh.; R.
निर्—जन m. or n. solitude, desert, R.; Rājat.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (541,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निर्जन त्रि० निर्गतो जनो यस्मात् प्रा० व० । जनैरनाकीर्णे विजने ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4092,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निर्ज्जनः, त्रि, (निर्गतो जनो यस्मात् ।) जन- शून्यस्थानादिः । विजनः । इति विविक्तादिशब्द- टीकायां सारसुन्दरी ॥ (यथा, देवीभाग- वते । २ । ६ । ५९ । “एकस्मिन् समये पाण्डुर्माद्रीं दृष्ट्वाथ निर्ज्जने । आश्रमे चातिकामार्त्तो जग्राहागतवैशसः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-892-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "निर्जन" आता है (23)
सूना जिसमें या जिसपर कोई न हो । जनहीन । निर्जन । सुनसान । खाली । जैसे— सूना…निःशलाक निर्जन । एकांत । सुनसान । निराला । विशेष— मनु ने लिखा है कि मंत्रणा नि…अवरहस जनशून्य । निर्जनऊजन पु वि॰ । विजन । निर्जन । मानवरहितनिजन पु वि॰ एकांत । सन्नाटा । सुनसान । निर्जनजनहीन निर्जन । विजन । जनशून्यनिझनक पु वि॰ ध्वनिरहित । नीरव । निर्जनवीरान उजड़ा हुआ । जिसमें आवादी न रह गई हो । निर्जन । जैसे—यह बस्तो बिलकुल वी…सुनसान जहाँ कोई न हो । खाली । निर्जन । जनहीनजनशून्य जनहीन । निर्जन । सुनसाननिछक्का वह समय या स्थान जिसमें कोई दूसरा न हो । निराला । एकांत । निर्जन । मुहा…विनिर्जन निर्जन । सुनसान । जनहीनविरल जो घना न हो । जिसके बीच बीच में अवकाश हो । जिसके बीच बीच में खाली जगह …शुक्त सड़ाकर खट्ठा किया हुआ । खमीर उठाया हुआविविक्त पृथक् किया हुआ । उ॰ साध्य और साधनों को विविक्त करके काव्य के नित्य स्व…अलोक जो देखने में न आए । अदृश्यविनाकृत अलग किया हुआअजन जन्म के बंधन से मुक्त । जन्मरहित । अजन्मा । अनादि । स्वयंभूनिर्बाध बेरोक । अबाधविलोक दे॰ 'विलोकन'बीझा पु † वि॰निराला एकांत स्थान । ऐसा स्थान जहाँ कोई मनुष्य या बस्ती न हो । जैसे—(क) वहाँ …सन्नाटा चारों ओर किसी प्रकार का शब्द न सुनाई पड़ने की अवस्था
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें