🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:27:24 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

निर्भय
nirbhaya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
निर्भय १ वि॰ [सं॰]
१. जिसे कोई डर न हो । निडर । बेखौफ ।
निर्भय २ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. पुराणानुसार रौच्य मनु के एक पुत्र का नाम ।
२. बढ़िया घोडा़ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
निर्—भय n. fearlessness, security, Hcat.
निर्—भय mf(आ)n. fearless, not afraid of (comp.)
निर्—भय mf(आ)n. free from danger, secure, tranquil (अम् ind. fearlessly &c.), Mn.; MBh.; Kāv. &c.
निर्—भय m. N. of a son of the 13th Manu, Hariv.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (541,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निर्भय त्रि० निर्गतं भयमस्मात् प्रा० ब० । १ भयरहिते त्रिका० “निर्भयन्तु भवेद्यस्य राष्ट्रं बाहुबलाश्रितम्” मनुः । रौच्य- मनोः २ पुत्रभेदे पु० “सुनेत्रः क्षत्रवृद्धिश्च सुतपा निर्भयो दृढः” हरिवं० ७ अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4098,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निर्भयः, त्रि, (निर्गतं भयं यस्य यस्माद्बा ।) भय- रहितः । तत्पर्य्यायः । अजानेयः २ । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ (यथा, हरिवंशे । ८३ । ११ । “रजकः स तु तौ प्राह युवां कस्य वनेचरौ । राज्ञो वासांसि यौ मौढ्याद्याचेते निर्भया- वुभौ ॥” पुं, रौच्यमनुपुत्त्रे । यथा, हरिवंशे । ७ । ८३ । “सुनेत्रः क्षत्त्रवृद्धिश्च सुतपा निर्भयो दृढः । रौच्यस्यैते मनोः पुत्त्रा अन्तरे तु त्रयोदशे ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-895-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "निर्भय" आता है (38)
अभीक निर्भय । निड़रअभीरु निर्भय । निड़रअभीत निड़र । निर्भयविशंक जिसे किसी प्रकार की शंका या भय न हो । निःशंक । निर्भय । निड़रअभीरुण निर्भयअकुतोभय जिसे किसी से अथवा कही भय न हो । निर्भय । निडरअशंक नि:शंक । बेडर । निर्भयनिरातंक भयरहित । निर्भयअडर पु ^१ वि॰ निडर । निर्भय । बेडर । बेखौफविभी निर्भय । अभीत । विगतभय । बेडरनिःशंक भयहीन । निडर । निर्भय । जिसे डर न होनिराशंक निर्भय । जिसे आशंका न होनष्टाशंक शंकारहित । निर्भय । भयशून्यअबीह पु वि॰ भय- रहित । निर्भय । निड़रनिडर जिसे डर न हो । जो न ड़रे । निशंक । निर्भयअणसंक पु वि॰ जो ड़रे नहीं । निर्भय । नि:शंक । निड़र (ड़ि॰)निशंक जिसे किसी बात की शंका या भय न हो । निर्भय । निडर । बेखौफबेखतर जिसे किसी प्रकार का खतरा या भय न हो । निर्भय । निडर । जैसे,—आप बेखतर व…बेखौफ जिसे खौफ या भय न हो । निर्भय । निडरबेदहल निर्भय । निडरशेरदिल बहादुर । साहसी । निर्भयआश्वस्त निर्भयनिश्शंक निडर । निर्भय । बेखौफभयशून्य निडर । निर्भयआजानेय घोड़े की एक जाति जो उत्तम मानी जाती हैप्रगल्भ चतुर । होशियारविश्रब्ध जो उद्धत न हो । शांतनिर्धार्य निर्धारण के योग्य । जिसका निर्धारण किया जा सकेअदंड जो दंड के योग्य न हो । जिसे दंड देने की व्यवस्था न हो । सजा से बरीअविशंक शंका या संदेह न करनेवाला । अशंकनिर्वर निर्लज्ज । बेशरमविश्वसित विश्वास करने के योग्य । विश्वसनीय । जिसपर विश्वास किया गया हो । विश्वस…अडंड पु वि॰अधूत अकंपितबिडर छितराया हुआ । अलग अलग । दूर दूरअजरायल जो जीर्ण न हो । जो पुराना न हो । जो सदा एक सा रहे । अमिट । पक्का । चिर…अव्यथी दु:ख से मुक्तअधर्षणी जिसको कोई दबा या ड़रा न सके । जिसको कोई पराजित न कर सके । प्रचंड़ । प्…
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें