🕉️ 21 November 2026, Saturday · 06:45:46 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

निर्माण
nirmāṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
निर्माण संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. रचना । बनावट ।
२. बनाने का काम ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
निर्-˚माण n. measuring, measure, reach, extent (often, mfn. ifc.), Hariv.; R.
forming, making, creating, creation, building, composition, work (ifc. ‘made of’, Suśr.), MBh.; Kāv. &c.
(with, Buddh.) transformation
pith, the best of anything (= सार), L.
= असमञ्जस, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (556,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
निर्माणं 1 Measuring, meting out; यतश्चाध्वकालनिर्मार्णं P. I. 4. 31 Vārt. --2 Measure, reach, extent; अयमप्राप्तनिर्माणः (बालः) Rām. ‘not having reached the full measure of growth’. --3 Producing, forming, making, creation, formation, manufacture; ईदृशो निर्माणभागः परिणतः U. 4. --4 A creation, created thing or object, form; निर्माणमेव हि तदादरलालनीयं Māl. 9. 49. --5 A shape, make, figure; शरीरनिर्माणसदृशो नन्वस्यानुभावः Mv. 1. --6 Composition, work. --7 A building. --8 A part, portion. --9 Essence, pith, marrow. --10 (With Buddhists) Transformation. --णा Fitness, propriety, decorum.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0634-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निर्माण न० निर् + मि--भावे ल्युट् । १ घटादेः २ रचनायाम् । “निर्माणदक्षस्य नर्मीहेतेषु” भट्टिः “निर्माणञ्च शरीरस्व [] ततो धैर्य्यमवाप्नुहि” भा० व० २५१ अ० । निर्मीयतेऽनेन करणे ल्युट् । निर्माणसाधने २ कायादौ । क्लेशकर्मवि- पाकाशयैरपरामृष्टो निर्माणकायमधिष्ठाय सम्प्रदाय प्रवर्त्तकः” कुसुमा० । कायस्य निर्माणसाधनत्वात् तथा- त्वम् । निर्माणार्थं कायं निर्माणकायमिति हरिदासः तत्तु न युक्तं कायाधिष्ठानस्यैव निर्माणार्थत्वेन कायस्य तथात्वाभावात् । निर्गतो मानात् निरा० त० । ३ माना- तीते । “पूर्वपदादिति” पा० असंज्ञायामपि आर्षे णत्वम् । “अनक्षत्रगणं व्योम निर्माणं घनगर्जितम्” रा० कि० ४४ अ०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4099-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निर्म्माणं, क्ली, (निर्मीयते इति । निर् + मा ल्युट् ।) निर्म्मितिः । (यथा, भागवते । २ । ५ । ३२ । “यदैतेऽसङ्गता भावा भूतेन्द्रियमनोगुणाः । यदायतननिर्म्माणे न शेकुर्ब्रह्मवित्तम ! ॥”) सारः । समञ्जसम् । इति मेदिनी । णे, ५८ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-895-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "निर्माण" आता है (15)
रचना रचने या बनाने की क्रिया या भाव । बनावट । निर्माणकल्पन निर्माण । रचनानिर्मिति निर्माण । बनाने की क्रिया । रचनाविरचन प्रणयन । निर्माण । बनानाविसृष्टि निर्माण । रचनाविनिर्मिति कृति । संरचना । निर्माणतामीर निर्माण । बनाना । रचना । इमारत का निर्माण । वास्तुक्रियासिरजन निर्माण । रचना । सृष्टि करना । जैसे, सिरजनहारसर्जना रचना । निर्माण । सृष्टीसृति मार्ग । रास्ताव्यूह समूह । जमघटशिल्प हाथ से कोई चीज बनाकर तैयार करने का काम । दस्तकारी । कारीगरी । हुनर । ज…सर्जन छोड़ना । त्याग करना । फेकनासृष्टि उत्पत्ति । पैदाइश । बनाने या पैदा होने की क्रिया या भावसंजनन उत्पादक । उत्पन्न करनेवाला
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें