🕉️ 19 November 2026, Thursday · 05:25:48 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

रचना
racanā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
(माला आदि की) रचना (2.6.138) परिस्पन्द
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
रचना १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. रचने या बनाने की क्रिया या भाव । बनावट । निर्माण । उ॰—(क) गढ़रचना बरुनी अलक चितवन भौंह कमान ।—बिहारी (शब्द॰) । (ख) चलो, रंग- भूमि की रचना देख आवैं ।—लल्लूलाल (शब्द॰) ।
२. बनाने का ढंग या कौशल ।
३. बनाई हुई वस्तु । रची हुई चीज । सृजित पदार्थ । निर्मित वस्तु । उ॰—(क) अद्भुत रचना बिधि रची यामों नहीं विवाद । बिना जीभ के लेत द्दग रूप सलोनी स्वाद ।—रसनिधि (शब्द॰) । (ख) तब श्रीकृष्ण चंद्र जो ने सबको मोहित कर जो वैकुंठ की रचना रची थी, सो उठा ली ।—लल्लूलाल (शब्द॰) ।
४. फूलों से माला या गुच्छे आदि बनाना ।
५. बाल गूँथना । केश विन्यास ।
६. स्थापित करना ।
७. उद्यम । कार्य ।
८. वह गद्य या पद्य जिसमें कोई विशेष चमत्कार हो । उ॰—वचननि की रचनानि सों जो सार्ध निज काज ।—पद्माकर (शब्द॰) ।
९. पुराणानुसार विश्वकर्मा की स्त्री का नाम ।
रचना २ क्रि॰ सं॰ [सं॰ रचन]
१. हाथों से बनाकर तैयार करना । बनाना । सिरजना । निर्माण करना । उ॰—(क) तपबल रचइ प्रपच बिधाता । तप बल विष्णु सकल जग ञाता ।—तुलसी (शब्द॰) । (ख) इहाँ हिमालय रचेउ बिताना । अति विचित्र नहिं जाइ बखाना ।—तुलसी (शब्द॰) ।
२. विधान करना । निश्चित्त करना । उ॰—अस विचारि सोचइ मति माता । सो न टरै जो रचइ विधाता ।—तुलसी (शब्द॰) ।
३. ग्रंथ आदि लिखना । उ॰—गुनी और रिझवार ये दोउ प्रसिद्ध ह्वै जात । एक ग्रंथ के रचन सों दोगुन जस सरसात ।—(शब्द॰) ।
४. उत्पन्न करना । पैदा करना ।
५. अनुष्ठान करना । ठानना । उ॰—(क) रति विपरीत रची दंपात गुपुत अति मेरे जान मनि भय मनमथ नेजे तें ।—पद्माकर (शब्द॰) । (ख) तव एक- विशांत बार में बिन क्षेत्र की पृथ्वी रची ।—केशव (शब्द॰) । (ग) सखि पान खवावत ही कोहि कारन कोप पिया पर नारि रच्यौ ।—केशव (शब्द॰) ।
६. आडंबर खड़ा करना । युक्ति या तदबीर लगाना । आयोजन करना । जैसे, आडंबर रचना; उपाय रचना; जाल रचना । उ॰—(क) रचि प्रपंच भूपहि अपनाई । राम तिलक हित लगन धराई ।—तुलसी (शब्द॰) ।
७. काल्पनिक सृष्टि करना । कल्पना करना । उ॰—कबहुँ धनु राच पसरु चरावै । कबहुँ भूप बनि नीति सिखावैं ।—रघुनाथ (शब्द॰) ।
८. श्रृंगार करना । सँवारना । सजाना । कारीगरी करना । उ॰—भूषण बसन आदि सब रचि रचि माता लाड़ लड़ावै ।—सूर (शब्द॰) ।
९. तरतीब या क्रम से रखना । उ॰—चहूँधा बेदी के विधिवत रची है अगिनि ये । बिछों दर्भा नेरे अरु प्रजुल सोहें समादि लै ।—लक्ष्मणसिंह (शब्द॰) । मुहा॰—पु रचि पाचि = परिश्रमपूर्वक । दक्षतापूर्ण ढंग से । उ॰—(क) रचिपचि कोटिक कुटिलपन कीन्हेंसि कपट प्रबोध ।—तुलसी (शब्द॰) । (ख) राचि पचि कौयौ ऐ सिंगारु, पाटी तौ पारी चोखे माम का ।—पोद्दार अभि॰ ग्रं॰, पृ॰ ९३२ । रचि रचि पु = बहुत होशियारी और कारीगरी के साथ (कोई काम करना) । बहुत कौशलपू्र्वक ।
रचना ३ क्रि॰ स॰ [सं॰ रञ्जन] रँगना । रांजत करना । उ॰— (क)मार्ग को झरोखे तक लाख के रंग में रच दिया ।— लक्ष्मणसिंह (शब्द॰) । (ख) रोचन रोरी रची मेहंदी नृप संभु कहैं मुकता सम पोत है ।—शंभु (शब्द॰) ।
रचना ४ क्रि॰ अ॰ [सं॰ रंञ्जन]
१. अनुरक्त होना । उ॰—(क) पर नारि से रचे हैं पिय ।—पद्माकर (शब्द॰) । (ख) जो अपने पिय रूप रची कवि राम तिन्हैं रवि की छबि थोरी ।—हृदयराम (शब्द॰) । (ग) मोहि तोहि मेहँदी कहूँ कैसे बनै बनाइ । जिन चरनन सों मैं रचो तहाँ रची तू जाइ ।— रसनिधि (शब्द॰) । (घ) चिता न चित फाकौ भयौ रचो जू पिय के रंग ।—सूर (शब्द॰) ।
२. रंग चढ़ना । रँगा जाना । रंजित होना । जैसे,—(क) तुम्हारे मुँह में पान खूब रचता है । (ख) उसके हाथ में मेहंदी खूब रचती है । उ॰—(क) गान सरस अलि करत परस मद मोद रंग रचि ।—गुमान (शब्द॰) । (ख) जावक रचित अँगुरियन मृदुल सुढारी हो ।—तुलसी (शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रचना f. N. of the wife of Tvaṣṭṛ, BhP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (861,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रचनं --ना [रच्-युच्] 1 Arrangement, preparation, disposition; अभिषेक˚, संगीत˚ &c. --2 Formation, creation, production; अन्यैव कापि रचना वचनावलीनां Bv. 1. 69; so भ्रुकुटिरचना Me. 50. --3 Performance, completion, accomplishment, effecting; कुरु मम वचनं सत्वररचनं Gīt. 5; R. 10. 77. --4 A literary work or production, work, composition; संक्षिप्ता वस्तुरचना S. D. 422. --5 Dressing the hair. --6 An array or arrangement of troops. --7 A creation of the mind, an artificial fancy. --8 Stringing together (flowers &c.).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0901-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रचना स्त्री रच--युच् । रचने १ पुष्पपत्त्रादेर्विन्यासे अमरः । भावे ल्युट् । तत्रैवार्थे न० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4789,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रचना, स्त्री, (रच्यते इति । रच + णिच् + “ण्यास- श्रन्थो युच् ।” ३ । ३ । १०७ । इति युच् ।) कुसुमप्रकारादेः पत्रावल्यादेश्च रचनम् । तत्- र्य्यायः । परिस्पन्दः २ । इत्यमरः । २ । ६ । १३७ ॥ परिस्यन्दः ३ । इति भरतः ॥ (यथा, साहित्यदर्पणे । ३ । १४९ । “भूषाणामर्द्धरचना वृथा विश्वगवेक्षणम् । रहस्याख्यानमीषच्च विक्षेपो दयितान्तिके ॥”) यथाक्रमेण स्थापनम् । तत्पर्य्यायः । निवेशः २ स्थितिः ३ । इति हेमचन्द्रः । ३ । ४११ ॥ (यथा, महाभारते । ८ । ४६ । १० । “शृणु व्यूहस्य रचनामर्ज्जुनश्च यथागतः ॥”) निर्म्मितिः । कृतिः । यथा, -- “असाधारणचमत्कारकारिणी रचना हि निर्म्मितिः ॥” इत्यलङ्कारकौस्तुभे १ किरणः ॥ तत्पर्य्यायः । सन्दर्भः २ गुम्फः ३ स्रन्थनम् ४ । ग्रन्थनम् ५ । इति हेमचन्द्रः । ३ । ३१७ ॥ (उद्यमः । यथा, श्रीमद्भागवते । ३ । ९ । १० । “दैवाहतार्थरचना ऋषयोऽपि देव युष्मत्प्रसङ्गविमुखा इह संसरन्ति ॥” “दैवेनाहताः सर्व्वतः प्रतिहताः अर्थानां रचनाः अर्थार्थोद्यमाः येषाम् ।” इति तट्टी- कायां श्रीधरस्वामी ॥ रचयतीति । रचि + ल्युः । टाप् । विश्वकर्म्मणो भार्य्या । यथा, श्रीमद्भाग- वते । ६ । ६ । ४४ । “त्वष्टुर्दैत्यात्मजा भार्य्या रचना नाम कन्यका । सन्निवेशस्तयोर्ज्जज्ञे विश्वरूपश्च वीर्य्यवान् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-083-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "रचना" आता है (53)
कल्पन निर्माण । रचनाभूमिका रचनासंघट्ट रचना । बनावट । गठनसंदर्भ रचना । बनावटनिर्माण रचना । बनावटसंघट्टन बनावट । रचना । गठननिर्मिति निर्माण । बनाने की क्रिया । रचनाकल्पना रचना । बनावट । सदावट । यौ॰— प्रबंधकल्पनाप्रणयन रचना । बनाना । करनाविसृष्टि निर्माण । रचनाठटु † संज्ञा पुं॰ बनाव । रचना । सजावटडौल किसी रचना का प्रारंभिक रूप । ढाँचा । आकार । ढंड्ढा । ठाट । ठट्टर । क्र…बनत रचना । बना- वटवजा संघटन । बनावट । रचनाकिबो पु क्रि॰ स॰ करना । रचनाठटनि पु,ठटनी संज्ञा स्त्री॰ बनाव । रचना । सजावटबनाव बनावट । रचनाठाटना रचना । बनाना । निर्मित करना । संयोजित करनातामीर निर्माण । बनाना । रचना । इमारत का निर्माण । वास्तुक्रियाबनाना क्रि स॰ रूप या अस्तित्व देना । सृष्टि करना । प्रस्तुत करना । रचना । तै…बनावट बनने या बनाने का भाव । रचना । गढ़त । जैसे,—इन दोनों कुरसियों की बनावट …सियना पु ^१ क्रि॰ स॰ उत्पन्न करना । रचनासिरजन निर्माण । रचना । सृष्टि करना । जैसे, सिरजनहारबिरचना पु ^१ क्रि॰ स॰ विशेष रूप से सँवारना । रचनासर्जना रचना । निर्माण । सृष्टीनिरमाना पु क्रि॰ सं॰ बनाना । तैयार करना । रचनानिर्माना पु क्रि॰ स॰ बनाना । रचना । उत्पन्न । करनाविधानविधि रचना । वाक्यविन्यास । वाक्य रूप या आकार प्रकार । (अ॰ फार्म)आडंबर गंभीर शब्दकविता मनोविकारों पर प्रभाव डालनेवाला रमणीय पद्यमय वर्णन । काव्य । क्रि॰ प्र॰…लिखित लिखा हुआ । लिपिबद्ध किया हुआ । अंकितव्यूह समूह । जमघटश्रंथन खोलना । छोड़ना । ढीला करनासृष्टि उत्पत्ति । पैदाइश । बनाने या पैदा होने की क्रिया या भावविन्यास स्थापन । रखना । धरनाकलना गणना । हिसाबगुंफना गुँथनाषट्चक्र हठयोग में माने हुए कुंडलिनी के ऊपर पड़नेवाले छह् चक्र जो मूलाधार, स्वा…संविधान व्यवस्था । आयोजन । प्रबंधसंसृष्टि एक साथ उत्पत्ति या आविर्भावपरिकल्पन मनन । चिंतनसंघटन मेल । संयोगविरचना पु ^१ क्रि॰ स॰ठट एक स्थान पर स्थित बहुत सी वस्तुओं का समूह । एक स्थान पर खड़े बहुत से ल…ठाट फूस और बाँस की फट्टियों को एक में बाँदकर बनाया हुआ ढाँचा जो आड़ करने य…ढार वह स्थान जो बराबर क्रमशः नीचा होता गया हो और जिसपर से होकर कोई वस्तु न…कुचक दूसरों को हानि पहुँचानेवाला गुप्त प्रयत्न । षड़यंत्र । साजिश । क्रि॰ प…तरकीब संयोग । मिलान । मेलउरेहना †पु क्रि॰ स॰सरजाना पु क्रि॰ स॰अवतारना पु क्रि॰ सं॰उपराजना पैदा करना । उत्पन्न करना । जनमानाषड्यंत्र किसी मनुष्य के विरुद्ध गुप्त रीति से की गई काररवाई । भीतरी चाल
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें