🕉️ 21 November 2026, Saturday · 11:25:50 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

पार्थिव
pārthiva
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पार्थिव वि॰ [सं॰]
१. पृथिवी संबंधी ।
२. पृथ्वी से उप्तन्न । पृथिवी का विकार रूप । जैसे, पार्थिव शरीर ।
३. मिट्टी आदि का बना हुआ ।
४. संसारिक । संसार संबंधी (को॰) ।
५. राजा के योग्य । राजसी ।
६. पृथिवी का शासक (को॰) ।
पार्थिव २ संज्ञा पुं॰
१. राजा ।
२. तगर का पेड़ ।
३. एक संवत्सर ।
४. मंगल ग्रह ।
५. मिट्टी का बर्तन ।
६. पृथिवी पर रहनेवाले प्राणी । सांसारिक जीव (को॰) ।
७. शरीर । देह (को॰)
८. पार्थव लिंग । मिट्टी का शिवलिंग जिसके पूजन का बड़ा । फल माना जाता है ।
पार्थिव आय संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] जमीन की आमदनी । मालगुजारी लगान ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पार्थिव mf(ई or आ; cf. Pāṇ. iv, 1, 85, Vārtt. 2)n. (fr. पृथिवी f. of पृथु) earthen, earthy, earthly, being in or relating to or coming from the earth, terrestrial, RV. &c. &c.
पार्थिव mf(ई)n. (from m. below) fit for kings or princes, royal, princely, MBh.; Hariv.
पार्थिव m. an inhabitant of the earth, RV.; AV.
a lord of the earth, king, prince, warrior, Mn.; MBh. &c.
an earthen vessel, L.
a partic. Agni, Gṛhyās.
the 19th (or 53rd) year in Jupiter's cycle of 60 years, Var.
(pl.) N. of a family belonging to the Kauśikas, Hariv.
पार्थिव n. (pl.) the regions of the earth, RV.
an earthy substance, Hariv. (v.l. ˚थवि), Suśr.
Tabernaemontana Coronaria, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (621,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पार्थिव a. (वी f.) [पृथिव्याः ईश्ररः इदं वा अण्] 1 Earthen, earthly, terrestrial, relating to the earth; यतो रजः पार्थिवमुज्जिहीते R. 13. 64. --2 Ruling the earth. --3 Princely, royal. --वः 1 An inhabitant of the earth. --2 A king, sovereign; R. 8. 1. --3 An earthen vessel. --4 The body. --वं An earthly substance. --Comp. --आत्मजः --नंदनः, --सुतः a prince, the son of a king. --कंन्या, --नंदिनी, --सुता the daughter of a king, princess.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0697-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पार्थिव पु० पृथिव्या ईश्वरः अण् । १ राजनि पृथिव्याविकारः इदं वा उत्सा० अञ् । २ भूमिभवे त्रि० ३ सीतायां स्त्री ङीप् । ४ तगरपुष्पे न० राजनि० । पृथिव्याः निमित्तं संयोग उत्पातो वा अण् । ५ पृथिवीनिमित्ते ६ तत्संयोगे ७ तदुत्पाते च पशरीरे पु० त्रिका० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4317,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पार्थिवं, क्ली, (पृथिव्या विकारः पृथिव्यां भवमिति वा अञ् ।) तगरपुष्पम् । इति राजनिर्घण्टः ॥
पार्थिवः, पुं, (पृथिव्या ईश्वरः ।) पृथिवी + “तस्येश्वरः ।” ५ । १ । ४२ । इति अञ् ।) राजा । इत्यमरः ॥ (यथा, मनुः । २ । १३९ । “तेषान्तु समवेतानां मान्यौ स्नातकपार्थिवौ । राजस्नातकयोश्चैव स्नातको नृपमानभाक् ॥” वत्सरविशेषः । यथा, -- “बहुशस्यानि जायन्ते सर्व्वदेशे सुलोचने । सौराष्ट्रलाटदेशे च पार्थिवे नात्र संशयः ॥” इति चिन्तामणिधृतवचनम् ॥ पृथिव्या अयं इत्यण् ।) शरावः । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ (पृथिव्या विकार इति । “सर्व्व- भूमिपृथिवीभ्यामणञौ ।” ५ । १ । ४१ । इत्यञ् ।) पृथिवीविकृतौ, त्रि । इति मेदिनी ॥ (यथा, भागवते । १ । २ । २४ । “पार्थिवाद्दारुणो धूमस्तस्मादग्निस्त्रयीमयः ॥” पृथिव्या निमित्तं संयोग उत्पातो वा ॥ पृथिवीसम्बन्धिनि, त्रि । यदुक्तम् । “मधुमत् पार्थिवं रजः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-127-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पार्थिव" आता है (3)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें