🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:52:25 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

भगण
bhagaṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
भगण संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. खगोल में ग्रहों का पूरा चक्कर । विशेष—यह ३६० अंशका होता है जिसे ज्योतिषीगण यथेच्छ राशियों और नक्षत्रों में विभक्त करते हैं । इस चक्कर को शीघ्रगामी ग्रह स्वल्प काल में और मंदगामी दीर्घ काल में पूरा करते हैं । आजकल के ज्योतिषी इस चक्कर का प्रारंभ रेवती के योगतारा से मानते हैं । सूर्यसिद्धांत में ग्रहों का भगण सतयुग के प्रारंभ से माना गया है; पर सिद्धांत- शिरोमणि आदि में ग्रहों के भगण का हिसाब कल्पादि से लिया जाता है ।
२. छंदःशास्त्रानुसार एक गण जिसमें आदि का एक वर्ण गुरु और अंत के दो वर्ण लघु होते हैं । जैसे, पाचन, भोजन आदि ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भ—गण m. = -चक्र, ib.; Var.; BhP.
= next, Sūryas.; Var.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (742,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भगण पु० ६ त० । १ द्वादशराशीनां समूहे २ तद्भोगकाले च । यथोक्तं सू० सि० “पश्चाद्व्रजन्तोऽतिजवान्नक्षत्रैः सततं ग्रहाः । जीयमानास्तु लम्बन्ते तुल्यमेव स्वमार्गगाः । प्राग्गतित्वमतस्तेषां भगणैः प्रत्यहं गतिः । परिणाह वशाद्भिन्ना तद्वशाद्भानि भुञ्जते । शीघ्रगस्तान्यथाल्पेन कालेन महताल्पगः । तेषां तु परिवर्त्तेन पौष्णान्ते भगणः स्मृतः । विकलानां कला षष्ठ्या तत् षष्ठ्या भाग उच्यते । तत्त्रिंशता भवेद्राशिर्भगणो द्वादशैव ते” सू० सि० । “शीघ्रगतिर्ग्रहस्तानि भान्यल्पेन कालेन भुनक्त्यल्पगति- र्ग्रहो बहुकालेन भुनक्ति, तुल्यराश्यादिभोगो मन्दशीघ्र- गतिग्रहयोस्तुल्यकालेन न भवतीति विशेषार्थः । तेषां राशीनां परिवर्त्तेन भ्रमणेन । तुकाराद् ग्रहादिगति- भोगजनितेन भगणः प्राज्ञैरुक्तः । क्रान्तिवृत्ते द्वादश- राशीनां सत्त्वात् तद्भोगेन चक्रभोगसमाप्तेर्यत् स्थान- मारभ्य चलितो ग्रहः पुनस्तत् स्थानमायाति स चक्र- भोगः परिवर्त्तसञ्ज्ञीऽपि द्वादशराशिभोगाद्भगण इत्यर्थः । ननु क्रान्तिवृत्ते सर्वप्रदेशेभ्यः परिवर्त्तसम्भवा- दत्रकः परिबर्त्तादिभूतः प्रदेश इत्यत आह पौष्णान्त इति । सृष्ट्यादौ ब्रह्मणा क्रान्तिवृत्ते रेवतीयोगतारा- सन्नप्रदेशे सर्वग्रहाणां निवेशतित्वात् तदवधिती ग्रह- चलनाच्च पौष्णस्य रेवतीयोताराया अन्ते निकटे प्रदेशे तथा च रेवतीयोगतारासन्नाग्रिमस्थानमेवाद्यन्तावधिभूत- मिति भावः” रङ्गनाथः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4631,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भगणः, पुं, (भानां नक्षत्राणां गणः समूहः ।) नक्षत्रसमूहः । शीघ्रगामिनां ग्रहाणामल्पेन कालेन मन्दगामिनां ग्रहाणां महता कालेन पूर्व्वगत्या पातानां पश्चिमगत्या परिवर्त्तनेनाश्वि- न्यादिरेवत्यन्तनक्षत्रभोगकालः । षष्टिविकलाभिः कला षष्टिकलाभिर्भागस्त्रिंशभागैराशिर्द्वादश- राशिभिर्भगणः । यथा, -- “शीव्रगस्तान्यथाल्पेन कालेन महताल्पगः । तेषान्तु परिवर्त्तेन पौष्णान्ते भगणः स्मृतः ॥ विकलानां कलाषष्ट्या तत्षष्ट्या भाग उच्यते । तत्त्रिंशता भवेद्राशिर्भगणो द्बादशैव ते ॥ युगे सूर्य्यज्ञशुक्राणां खचतुष्करदार्णवाः ४३२०००० । कुजार्किगुरुशीघ्राणां भगणाः पूर्व्वयायिनाम् ॥ इन्दो रसाग्नित्रित्रीषुसप्तभूधरमागणाः ५७७५३३३६ । दस्रत्र्यष्टरसाङ्काक्षिलोचनानि कुजस्य तु २२९६८३२ ॥ बुधशीघ्रस्य शून्यर्त्तुखाद्रित्र्यङ्कनगेन्दवः १७९३७०६० । [] बृहस्पतेः खदस्राक्षिवेदषड्वह्रयस्तथा ३६४२२० ॥ सितशीघ्रस्य षट्सप्तत्रियमाश्विखभूधराः ७०२२३७६ । शनेर्भुजङ्गषट्पञ्चरसवेदनिशाकराः १४६५६८ ॥ चन्द्रोच्चस्याग्निशून्याश्विवसुसर्पार्णवा ४८८२०३ युगे । वामं पातस्य सर्पाग्नियमाश्विशिखिदस्रकाः २३२२३८ ॥ इति सूर्य्यसिद्धान्तः ॥ * ॥ अपि च । ग्रहाणां मन्दोच्चानां चलोच्चानां ग्रहपातानाञ्च भगणान् श्लोकषट्केनाह । अर्कशुक्रबुधपर्य्यया विधेरह्नि कोटिगुणिता रदा- ब्धयः । ४३२००००००० एत एव शनिजीव- भूभुवां कीर्त्तिताश्च गणकैश्चलोच्चजाः ॥ १ ॥ खाब्भ्रखाब्भ्रगगनामरेन्द्रियक्ष्माधराद्रिविषया ५७७५३३००००० हिमद्युतेः । युग्मयुग्मशरनागलोचनव्यालषण्णवयमाश्विनोऽ सृजः २२९६८२८५२२ ॥ २ ॥ सिन्धुसिन्धुरनवाष्टगोऽङ्कषट्त्र्यङ्कसप्तशशिनो १७९३६९९८९८४ ज्ञशीघ्रजाः । पञ्चपञ्चयुगषट्कलोचनद्ब्यब्धिषड्गुणमिता ३६४२२६४५५ गुरोर्मताः ॥ ३ ॥ द्विनन्दवेदाङ्कगजाग्निलोचनद्विशून्यशैलाः ७०२२३८९४९२ सितशीघ्रपर्य्ययाः । भुजङ्गनन्दद्विनगाङ्गबाणषट्कृतेन्दवः सूर्य्यसुतस्य पर्य्ययाः १४६५६७२९८ ॥ ४ ॥ खाष्टाब्धयो ४८० ऽष्टाक्षगजेषुदिग्वियद्द्विपाब्धयो ४८०१०५८५८ द्व्यङ्कयमा २९२ रदाग्नयः ३३२ । शरेष्विभा ८५५ स्त्र्यक्षरसाः ६५३ कुषागराः ४१ स्युः पूर्व्वगत्या तरणेर्मृदुच्चजाः ॥ ५ ॥ गजार्ष्टिभर्गत्रिरदाश्विनः २३२३१११६८ कुभृद्र- साश्विनः २६७ कुद्बिशराः ५२१ क्रमर्त्तवः ६३ । त्रिनन्दनागा ८९३ युगकुञ्जरेषवो ५८४ निशाकराद्व्यस्तगपातपर्य्ययाः ॥ ६ ॥” इति सिद्धान्तशिरोमणिः ॥ * ॥ ग्रहाणां पूर्व्वगमनेन कल्पे एते पर्य्ययाः । तथा मन्दोच्चानाञ्च प्राग्गत्या एतावन्तः । पातानां पश्चिमगत्या एतावन्तो भवन्ति । अत्रोपपत्तिः सा तु तद्भाषाकुशलेन तत्क्षेत्रसंस्थानज्ञेन शुत- गोलेनैव श्रोतुं शक्यते नान्येन । ग्रहमन्दशीघ्र- पाताः स्वस्वमार्गेषु गच्छन्त एतावतः पर्य्ययान् कल्पे कुर्व्वन्तीत्यत्रागम एव प्रमाणम् । इति तट्टीका ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-467-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔁 जिनके अर्थ में "भगण" आता है (16)
तन्वी एक वृत्त का नाम जिसके प्रत्येक चरण में क्रम से भगण, तगण, नगण, सगण, भगण…ललिता एक वर्णवृत्त जिसके प्रत्येक चरण में तगण, भगण, जगण और रगण होते हैं । जै…मंदाक्रांता सत्रह अक्षरों के एक वर्णावृत्त का नाम जिसके प्रत्येक चरण में मगण, भगण,…मत्ता बारह अक्षरों का एक वृत जिसके प्रत्येक चरण में मगण, भगण, सगण और एक गुरु…दीपकमाला एक वर्णवृत्त का नाम जिसके प्रत्येक चरण में भगण, भगण, जगण और गुरु होता …वातोर्मी ग्यारह अक्षरों का एक वर्णवृत्त जिसमें मगण, भगण, तगण और अंत में दो गुरु…वंशपत्रपतित वर्णों के एक र्छद का नाम जिसमें क्रम से भगण, रगण, नगण, भगण, नगण और अंत…रणहंस एक वर्ण वृत्त का नाम जिसके प्रत्येक चरण में सगण, जगण, भगण, और रगण होते…प्रभद्रिका पंद्रह अक्षरों की वर्णवृत्ति जिसके प्रत्येक चरण में लगण, भगण, फिर जगण …सायक बाण । तीर । शरवाणिनी नर्तकीवसंततिलक एक प्रकार के फूल का नाममोहनी वैशाख सुदी एकादशीजलधरमाला बादलों की श्रीणीप्रियंवदा अभिज्ञान शाकुंतल में शकुंतला की एक सखीवदर्धमान वर्धमान ^१ वि॰
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें