🕉️ 19 November 2026, Thursday · 05:14:43 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

भांड
bhāṃḍa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
भांड संज्ञा पुं॰ [सं॰ भाण्ड]
१. पात्र । बर्तन ।
२. पेटी । बक्स ।
३. मूलधन ।
४. आभूषण ।
५. अश्व का आभूषण । घोड़े का एक साज ।
६. एक वाद्य ।
७. दूकान का सामान । दूकान की समग्र वस्तुएँ ।
८. नदी का मध्यभाग । नदी का पेटा ।
९. भाँड़पन । भँड़ैती । भाँड का काम ।
१०. औजार । यत्र ।
११. सामान या माल रखने का पात्र ।
१२. गर्दभांड नाम का वृक्ष [को॰] । यौ॰—भांडगोपक = बरतनों का रखरखाव करनेवाला व्यक्ति (बौद्ध) । भांडपति = ब्यापारी । भांडपुट = नापित । नाऊ । भांडपुष्प = एक प्रकार का साँप भांडप्रतिभांडक = वस्तु परिवर्तन । विनिमय । भांडभरक = पात्र में रखी हुई वस्तुएँ । भांडमूल्य= पूँजी जो वस्तु या सामान के रूप में हो । भांडशाला= भंडार । भांडागार ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भाण्ड m. (√ भण्ड्?) Thespesia Populneoides (= गर्दभाण्ड), L.
भाण्ड n. (ifc. f(आ). ) any vessel, pot, dish, pail, vat, box, case, Mn.; MBh. &c.
any implement, tool, instrument, ib.
horse-trappings, harness, MBh.; R.
any ornament, ib.
a musical instrument (cf. -वादन)
भाण्ड n. goods, wares, merchandise (also m. pl.), Mn.; Yājñ.; MBh. &c.
भाण्ड n. capital, Kathās.
treasure, L.
the bed of a river, L.
(fr. भण्ड) mimicry, buffoonery, L. (cf. पुत्र- and भ्रातृ-भ्˚).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (752,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भांडं [भांड्-अच् भण्-ड स्वार्थे अण् वा Tv.] 1 A vessel, pot, utensil (plate, dish, can &c.); नीलीभांडं ‘an indigovat’; so क्षीरभांडं ‘a milk-pail’; सुरा˚, मद्य˚ &c. --2 A box, trunk, chest, case; क्षुरभांडं Pt. 1. --3 Any tool or instrument, an implement. --4 A musical instrument. --5 Goods, wares, merchandise, shop-keeper's stock; मथुरागामीनि भांडानि Pt. 1. --6 A bale of goods. --7 (Fig.) Any valued possession, treasure; शांतं वा रघुनंदने तदुभयं तत्पुत्रभांडं हि मे U. 4. 26. --8 The bed of a river. --9 Trappings or harness of a horse. --10 Buffoonery, mimicry (from भडं). --11 An ornament in general. --डाः (m. pl.) Wares, merchandise. --Comp. --अ (आ) गारः, --रं {1} a store-house, store-room (lit. where household goods and utensils &c. are kept); भांडागाराण्यकृत विदुषां सा स्वयं भोगभांजि Vikr. 18. 45. {2} treasury ज्ञाम˚. {3} a collection, store, magazine. --आगरिकः {1} a storekeeper. {2} a treasurer. --पतिः a merchant. --पुटः a barber. --पुष्पः a sort of snake. --प्रतिभांडकं barter, computation of the exchange of goods. --भरकः the contents of a vessel. --मूल्यं capital in the form of wares. --वादनं playing on a musical instrument. --शाला a store-house, store.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0812-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भाण्ड न० भाण्ड--अच् भण--ड--स्वार्थे अण् वा । पात्रे १ तैलाद्याधारे २ भाजने (भाँड) “अराजदैविकं नष्टं भाण्डं दाप्यस्तु वाहकः” नारदः । ३ गृहभेदे (भाँडार) “ब्रह्माण्डभाण्डोदरेत्यादि” वीरचरितम् । ४ बणिजां मूल- धने ५ अश्वभूषायां मेदि० । ६ नदीकुलद्वयमध्ये पात्रे च हेमच० । ७ गर्दभाण्डे वृक्षे पु० शब्दच० । भण्डस्य भावः अण् । ८ भण्डचरित्रे न० (भाडामि) अजयः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4651,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भाण्डं, क्ली, (भण्यते भणति वेति । भण् शब्दे + “ञमन्ताड्डः ।” उणा० १ । ११३ । इति डः । ततः प्रज्ञादित्वादण् ।) पात्रम् । (यथा, महा- भारते । १३ । ११ । १०२ । “हृत्वा तु काञ्चनं भाण्डं कृमियोनौ प्रजायते ॥”) बणिङ्मूलधनम् । भूषा । अश्वभूषा । इति मेदिनी । डे, २१ ॥ (यथा, महाभारते । ७ । २६ । २३ । [] “विप्रविद्धकुथावल्गाश्छिन्नभाण्डाः परासवः । सारोहास्तुरगाः पेतुर्मथिताः पार्थमार्गणैः ॥”) नष्टभाण्डस्य दण्डादिविधिर्यथा, -- “अराजदैविकं नष्टं भाण्डं दाप्यस्तु वाहकः । प्रस्थानविघ्नकृच्चैव प्रदाप्यो द्विगुणां भृतिम् ॥ भाण्डं व्यसनमागच्छेत् यदि वाहकदोषतः । दाप्यो यत् तत्र नश्येत्तु दैवराजकृतादृते ॥” इति मिताक्षरायां नारदः ॥ नदीकूलद्वयमध्यम् । इति हेमचन्द्रः । ४ । ९२ ॥ (भण्डते इति । भडि + अच् । भण्डस्तस्य भावः इत्यण् ।) भण्डवृत्तिः । इत्यजयपालः ॥ भाँडामि इति भाषा ॥
भाण्डः, पुं, गर्द्धभाण्डवृक्षः । इति शब्दचन्द्रिका ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-497-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "भाँड़" आता है (19)
चेट दास । सेवक । नौकरभंड ॰ पुं॰सूप मूँग, मसूर, अरहर आदि की पकी हुई दालतुला सादृश्य । तुलना । मिलापविदूषक वह जो अधिक विषयी हो । कामुकवैहासिक वह जो सबको हँसाता हो । बिदूषक । भाँड़नर्मद दिल्लगीबाज । मसखरा । भाँड़ । हँसोड़ । विदूषकचाटुपटु भंड । भाँड़पंचजनीन भाँड़ । नकल करनेवालाप्रीतिद विदूषक । भाँड़वासंतिक भाँड़ । विदूषकहासक हँसानेवाला व्यक्ति । भाँड़ । विदूषकभंडित एक गोञकार ऋषि का नामउपहासक दूसरों का उपहास करनेवाला । दिल्लिनीबाज । मजाकियाशालक पटुआ । नाड़ी शाकनक्काल अनुकरण करनेवाला । नकल करनेवालानिर्तक पु † संज्ञा पुं॰चाटुबटु चाटुवटु संज्ञा पुं॰ विदूषक । जोकर । भाँड़वंशनर्ती भाँड़
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें