🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:47:42 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

मणि
maṇi
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मणि संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. बहुमूल्य रत्न । जवाहिर । जैसे, हीरा, पन्ना, मोती, माणिक आदि ।
२. सर्वश्रेष्ठ व्यक्ति । जैसे, रघुकुलमणि ।
३. बकरी के गले की थैली ।
४. पुरुषेंद्रिय का अगला भाग ।
५. योनि का अगला भाग ।
६. घड़ा ।
७. एक प्राचीन मुनि का नाम ।
८. एक नाग का नाम । मुहा॰—मणिकांचन योग=शोभा और सौंदर्य बढ़ानेवाला विचार, भावना वस्तुओं या व्यक्तियों का मिलाप । उ॰— पश्चिमी आर्यो की रुढ़िप्रियता, कर्मनिष्ठा के साथ ही साथ पूर्वी आर्यो की भावप्रवणता, विद्रोही वृत्ति और प्रेमनिष्ठा का मणिकांचन योग हुआ है ।—प्राचार्य॰, पृ॰ ३३ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मणि m. (f(इ) only, L.; f(ई). , Siṃhās.; मणीव = मणी [du.] इव, Naiṣ.) a jewel, gem, pearl (also fig.), any ornament or amulet, globule, crystal, RV. &c. &c.
a magnet, loadstone, Kap.
glans penis, Suśr.
N. of the jewel-lotus prayer, MWB. 372
clitoris, L.
the hump (of a camel), MBh.
the dependent fleshy excrescences on a goat's neck, VarBṛS.
thyroid cartilage, L. (cf. कण्ठ-म्˚)
the wrist (= मणि-बन्ध), L.
a large water-jar, L.
N. of a Nāga, MBh.
of a companion of Skanda (associated with Su-maṇi), ib.
of a sage, ib.
of a son of Yuyudhāna, ib. (in Hariv. v.l. तूणि)
of a king of the Kiṃnaras, Kāraṇḍ.
of various works and a collection of magical formulas (also abridged for Tattva-cintāmaṇi and Siddhānta-śiromaṇi).
मणि [cf. Gk. μάννος, μόννος; Lat. monile; Germ. mane, Mähne; Eng. mane.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (774,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मणिः [मण्-इन् स्त्रीत्वपक्षे वा ङीप्] (Said to be f. also, but rarely used) 1 A jewel, gem, precious stone; मणिर्लुठति पदिषु काचः शिरसि धार्यते । यथैवास्ते तथैवास्तां काचः काचो मणिर्मणिः H. 2. 68; अलब्धशाणोत्कषणा नृपाणां न जातु मौलौ मणयो वसंति Bv. 1. 73; मणौ वज्रसमुत्कीर्णे सूत्रस्येवास्ति मे गतिः R. 1. 4; 3. 18. --2 An ornament in general. --3 Anything best of its kind; cf. रत्न. --4 A magnet, loadstone. --5 The wrist. --6 A water-pot. --7 Clitoris. --8 Glans penis. --9 A crystal. --10 The fleshy excrescence on the neck of a goat (also written मणी in these senses). --Comp. --इंद्रः, --राजः a diamond. --कंठः the blue jay. --कंठकः a cock. --कर्णिका, --कर्णी N. of a sacred pool in Benares. --काचः the feathered part of an arrow. --काननं the neck. --कारः a lapidary, jeweller. --तारकः the crane or Sārasa bird. --दंड a. having a handle adorned with jewels. --दर्पणः [] a jewelled mirror. --दीपः {1} a lamp having jewels. {2} a jewel serving as a lamp. --दोषः a flaw or defect in a jewel. --द्वीपः {1} the hood of the serpent Ananta. {2} N. of a fabulous island in the ocean of nectar. --धनुः m., --धनुस् n. a rainbow. --पाली a female keeper of jewels. --पुष्पकः N. of the ocean shell of Sahadeva; Bg. 1. 16. --पूरः {1} the navel. {2} a kind of bodice richly adorned with jewels. --(रं) {1} N. of a town in Kaliṅga. {2} the pit of the stomach, or a mystical circle on the navel (also मणिपूरक). --˚पतिः. an epithet of Babhruvāhana. --प्रवेकः a most excellent jewel. --बंधः {1} the wrist; Ś. 7. {2} the fastening of jewels; R. 12. 102. --बंधनं {1} fastening on of jewels, a string or ornament of pearls. {2} that part of a ring or bracelet where the jewels are set, collet; Ś. 6. {3} the wrist; Ś. 3. 13. --बीजः, --वीजः the pomegranate tree. --भित्तिः f. N. of the palace of Śeṣa. --भूः f. a floor set with jewels. --भूमिः f. {1} a mine of jewels. {2} a jewelled floor, floor inlaid with jewels. --मंडपः N. of the residence of Śeṣa. --मंथं rock-salt. --माला {1} a string or necklace of jewels. {2} lustre, splendour, beauty. {3} a circular impression left by a bite (in amorous sports). {4} N. of Lakṣmī. {5} N. of a metre. --मेखल a. girdled with gems. --यष्टिः m. f. a jewelled stick, a string of jewels. --रत्नं a jewel, gem. --रागः the colour of jewels --(गं) vermilion. --विशेषः an excellent jewel. --शिला a jewelled slab. --सरः a necklace. --सूत्रं a string of pearls. --सोपानं a jewelled staircase. --स्तंभः a pillar inlaid with jewels. --हर्म्यं a jewelled or crystal palace.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0833-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मणि(णी) पुंस्त्री० मण--इन् स्त्रीत्वपक्षे वा ङीप् । सु- क्तादौ रत्ने “मणिरत्नं सरं शीतं कषायं स्वादु लेखनम् । चक्षुष्यं धारणात्तच्च पापालक्ष्मीविनाशनम्” राजवल्लभः । “मणिहारावसिरामणीयकमिति” “नृपनीलमणी- गृहत्विषेति च” नैषधम् । २ मृण्मयपात्रभेदे अलिञ्जरे (जाला) ३ लिङ्गाग्रे ४ नागभेदे जटा० ५ मणिवन्धे हेमच० स्वार्थे संज्ञायां कन् वा । मणिक व्यलिष्मरे न० प्रमरः । [] अजागलस्तने मेदि० योन्यग्रे शब्दरत्ना०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4717-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मणिः, पुं, स्त्री, (मण + “सर्व्वधातुभ्य इन् ।” उणा० ४ । ११७ । इतीन् ।) अश्मजातिः । [] (यथा, रघौ । १ । ४ । “मणौ वज्रसमुत्कीर्णे सूत्रस्येवास्ति मे गतिः ।”) मुक्तादिकम् । तत्पर्य्यायः । रत्नम् २ मणी ३ । इत्यमरः । २ । ९ । ९३ । (तथाचास्य पर्य्यायः । “रत्नं क्लीवे मणिः पुंसि स्त्रियामपि निगद्यते । तत्तु पाषाणभेदोऽस्ति मुक्तादि च तदुच्यते ॥” इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे प्रथमे भागे ।) अस्य गुणाः । “मणिरत्नं परं शीतं कषायं स्वादु लेखनम् । चक्षुष्यं धारणात्तच्च पापालक्ष्मीविनाशनम् ॥” इति राजबल्लभः ॥ (तथाचास्य गुणाः । “मुक्ताविद्रुमवज्रेन्द्रवैदूर्य्यस्फटिकादयः । चक्षुष्या मणयः शीता लेखना विषसूदनाः । पवित्रा धारणायाश्च पाप्मालक्ष्मीमलापहाः ॥” इति सुश्रुते सूत्रस्थाने ४६ अध्याये ।) अजायाः कण्ठस्थितस्तनः । लिङ्गाग्रम् । अलि- ञ्जरः । इति मेदिनी । २४ ॥ योन्यग्रभागः । इति शब्दरत्नावली ॥ नागविशेषः । इति जटाधरः ॥ मणिबन्धः । इति हेमचन्द्रः ॥ (मुनिभेदः । यथा, महाभारते । २ । ११ । २२ । “असितो देवलश्चैव जैगिषव्यश्च तत्त्ववित् । ऋषभो जितशत्रुश्च महावीर्य्यस्तथा मणिः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-575-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "मणि" आता है (10)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें