🕉️ 20 November 2026, Friday · 06:29:37 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

मार्जन
mārjana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मार्जन संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. साफ करने का भाव । निर्मल करना । स्वच्छ करना ।
२. मंत्रो द्वारा शरीर पर जल छिड़कना जो कुश द्वारा किया जाता है । उ॰— फिर इस जल से मै मार्जन करुँगा । —भारतेंदु॰, ग्रं, भा॰ १, पृ॰ २७१ ।
२. सफाई ।
३. लोध का वृक्ष ।
४. लोध । श्वेत और रक्त लोघ्र ।
५. आतुरीं के लिये विहित एक प्रकार का स्नान जिसमें शिर नहीं भिगाते थे अथवा गीले वस्त्र से शरीर पोछते थे (को॰) ।
७. नहाना । स्नान करना ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मार्जन mf(ई)n. wiping away, cleaning, a cleaner (see केश-, गात्र-, -गृह-म्˚)
मार्जन m. Symplocos Racemosa, L.
मार्जन n. wiping away, rubbing, sweeping, cleansing, purifying, GṛŚrS.; Mn.; MBh. &c.
(also f(आ). ), rubbing the ends of a drum with ashes or mud, Śiś.
‘purifying (one's self with water)’, part of a religious ceremony at the morning Saṃdhys, RTL. 403
(ifc.) removal, effacement of, amends for, Sāh.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (813,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मार्जन a. (नी f.) [मृज्-ल्यु ल्युट् वा] Cleansing, purifying. --नं 1 Cleansing, cleaning, purifying. --2 Wiping or rubbing off. --3 Effacing, wiping away. --4 Cleansing the person by rubbing it with unguents. --5 Sprinkling the person with water by means of the hand, a blade of Kuśa grass &c. --नः The tree called Lodhra. --ना 1 Cleansing, purifying, cleaning. --2 The sound of a drum; मायूरीमदयति मार्जना मनांसि M. 1. 21. --नी A broom, brush.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0862-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मार्ज्जन न० मृज--ल्युट् । प्रोञ्छनादिना निर्मलीकरणे । युच् । तत्रैवार्थे स्त्री । सा च २ मुरजघ्वनौ हेमच० । करणेल्युट् । सम्मार्जन्याम् (झाँटा) । स्त्री ङीप् अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4751,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मार्ज्जनं, क्ली, (मार्ज्ज्यते इति । मार्ज्ज् + भावे ल्युट् ।) प्रोञ्छनादिना अङ्गनिर्म्मलीकरणम् । माजा इति भाषा । तत्पर्य्यायः । मार्ष्टिः २ मार्ष्टी ३ मार्ज्जना ४ मृजा ५ । इति शब्द- रत्नावली ॥ मार्ज्जः ६ मार्ज्जा ७ । इत्यमर- टीकायां भरतः ॥ (यथा, श्रीमद्भागवते । ९ । ४ । १८ । “स वै मनः कृष्णपदारबिन्दयो र्वचांसि वैकुण्ठगुणानुवर्णने । करौ हरेर्मन्दिरमार्ज्जनादिषु श्रुतिं चकाराच्युतसत्कथोदये ॥”) [] स्नानकाले शरीरमार्ज्जनगुणाः । “दौर्गन्ध्यं गौरवं कण्डूं कच्छुं मलमरोचकम् । स्वेदं वीभत्सतां हन्ति शरीरपरिमार्ज्जनम् ॥ इति राजवल्लभः ॥ देवीगृहमार्ज्जनफलं यथा, -- “देव्या गृहन्तु यः शुक्र ! संमार्ज्जयति नित्यशः । स भवेद्बलवान् सौख्यसर्व्वसम्पत्तिसंयुतः ॥ देव्या गृहन्तु यः शुक्र ! गोमयेनानुलेपयेत् । स्त्रियो वा यदि वा पुंसः षण्मासन्तु निरन्तरम् । स लभेदीप्सितान् कामान् देव्या लोकञ्च गच्छति ॥” इति देवीपुराणे ४२ अध्यायः ॥ अथ भगवन्मन्दिरमार्जनमाहात्म्यम् । “नरसिंहगृहे नित्यं यः संमार्जनमाचरेत् । समस्तपापनिर्मुक्तो विष्णुलोके स मोदते ॥” इति नृसिंहपुराणम् ॥ “संमार्जनन्तु यः कुर्य्यात् पुरुषः केशवालये । रजस्तमोभ्यां निर्मुक्तः स भवेन्नात्र संशयः ॥ पांशूनां यावतां राजन् ! कुर्य्यात् संमार्जनं नरः । तावन्त्यब्दानि स सुखी नाकमासाद्य मोदते ॥” इति विष्णुधर्म्मोत्तरम् ॥ “यावत्कानि प्रवाहाणि भूमिसंमार्जने ददुः । तावद्बर्षसहस्राणि शाकद्बीपे महीयते ॥ जायते मम भक्तश्च सर्व्वधर्म्मसमन्वितः । शुचिर्भागवतः शुद्धो ह्यपराधविवर्जितः ॥ ततो भुक्त्वा सर्व्वभोगान् तीर्त्वा संसारसागरम् । शाकद्वीपात् परिभ्रष्टः स्वर्गलोकं स गच्छति ॥ नन्दनं वनमाश्रित्य मोदते चाप्सरैः सह । नन्दनाच्च परिभ्रष्टो मम कर्म्मव्यवस्थितः । सर्व्वसङ्गान् परित्यज्य मम लोकन्तु गच्छति ॥” इति वराहपुराणम् ॥ * ॥ स्नानविशेषः । यथा । आतुराणान्तु । “अशिरस्कं भवेत् स्नानं स्नानाशक्तौ तु कर्म्मिणाम् । आर्द्रेण वाससा वापि मार्ज्जनं दैहिकं विदुः ॥” इति जावालवचनाच्छिरो विहाय गात्रप्रक्षा- लनं तदशक्तौ सर्व्वगात्रमार्ज्जनं आर्द्रेण वाससा कुर्य्यात् । इत्याह्निकाचारतत्त्वम् ॥ * ॥ वैदिक- सन्ध्योपासनान्तर्गतमार्जनं यथा । छन्दोगपरि- शिष्टम् । “शिरसो मार्जनं कुर्य्यात् कुशैः सोदक- बिन्दुभिः । प्रणवो भूर्भुवः स्वश्च गायत्त्री च तृतीयिका ॥ अब्दैवत्यं त्र्यृचञ्चैव चतुर्थमिति मार्जनम् ॥” ओङ्कारो भूरादिव्याहृतित्रयं तृतीया च गायत्त्री चतुर्थमापोहिष्ठेति ऋक्त्रयम् । इतीदं मार्जनं मार्जनक्रियाकरणमित्यर्थः । रामायणम् । “ऋगन्ते मार्जनं कुर्य्यात् पादान्ते वा समाहितः । आपोहिष्ठेत्यृचा कार्य्यं मार्जनन्तु कुशोदकैः ॥ प्रतिप्रणवसंयुक्तं क्षिपेन्मुर्द्ध्नि पदे पदे । त्र्यृचस्यान्तेऽथवा कुर्य्यादृषीणां मतमीदृशम् ॥ [] आपोहिष्ठेतिसूक्तस्य सिन्धुद्बीप ऋषिः स्मृतः । आपो वै देवता च्छन्दो गायत्त्री मार्जनं स्मृतम् ॥” इत्याह्निकाचारतत्त्वम् ॥
मार्ज्जनः, पुं, (मार्ज्ज्यतेऽनेनेति । मार्ज्ज + ल्युट् ।) लोध्रवृक्षः । इत्यमरः । २ । ४ । ३३ ॥ श्वेतलोध्रः । इति सुभूतिः ॥ रक्तलोध्रः । इति स्वामी ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-709-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "मार्जन" आता है (9)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें