🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:03:48 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

मास
māsa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
दोनों मिलकर एक 'मास' (1.4.13)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मास संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. चंद्रमा ।
२. महीना । मास ।
मास १ संज्ञा पुं॰ [सं॰] काल के एक विभाग का नाम जो वर्ष के बारहवें भाग के बराबर होता है । महीना । विशेष—मास (को) सौर, (ख) चांद्र, (ग) नाक्षत्र या बार्हस्पत्य और (घ) सावन भेद चार प्रकार का होता है । (क) सौर मास उतने काल को कहते हैं जितने काल तक सूर्य का उदय किसी एक राशि में हो; अर्थात् सूर्य की एक संक्रांति से दूसरी संक्रांति तक का समय सौर मास कहलाता है । यह मास प्रायः तीस इकतीस और कभी कभी उनतीस और बत्तीस दिन का भी होता है । (ख) चांद्र मास चंद्रमा की कला की वृद्धि और ह्वासवाले दो पक्षों का होता है जिन्हें शुक्ल और कृष्ण कहते हैं । यह मास दो प्रकार का होता है—एक मुख्य और दूसरा गौण । जो मास शुक्ल प्रतिपदा से आरंभ होकर अमावास्या को समाप्त होता हैं, उसे मुख्य चांद्र मास कहते हैं । इसका दूसरा नाम अमांत भी है । गौण चांद्र मास कृष्ण प्रतिपदा से आरंभ होता है और पूर्णिमा् को समाप्त होता है । इसे पूर्णिमांत भी कहते हैं । दोनों प्रकार के मास अट्ठाइस दिन के और कभी घट बढ़कर उन्तीस, तीस और सत्ताइस दिन के भी होते हैं । (ग) नाक्षत्र मास उतना काल है जितने में चंद्रमा सत्ताइस नक्षत्रों में भ्रमण करता है । यह मास लगभग २७ दिन का होता है और उस दिन से प्रारंभ होता है जिस दिन चंद्रमा अश्विनी नक्षत्र में प्रवेश करता है; और उस दिन समाप्त होता है, जिस दिन वह रेवती नक्षत्र से निकलता है । (घ) सावन मास का व्यवहार व्यापार आदि व्यावहारिक कामों में होता है और यह तीस दिन का होता है । यह किसी दिन से प्रारंभ होकर तीसवें दिन समाप्त होता है । सौर और चांद्र भेद से इसके भी दो भेद हैं । सौर सावन मास सौर मास की किसी तिथि से और चांद्र सावन मास चांद्र मास की किसी तिथि या दिन से प्रारंभ होकर उसके तीसवें दिन सप्ताह होता है । प्रत्येक संवत्सर में बारह सौर और बारह ही चांद्र मास होते है; पर सौर वर्ष ३६५ दिनों का और चांद वर्ष ३५५ दिनों का होता है, जिससे दोनों में प्रतिवर्ष १० दिन का अंतर पड़ता है । इस वैषम्य को दूर करने के लिये प्रति तीसरे वर्ष बारह के स्थान में तेरह चांद्र मास होते हैं । ऐसे बड़े हुए मास को अधिमास या मलमास कहते हैं । विशेष दे॰ अधिमास और 'मलमास' । वैदिक काल में मास शब्द का व्यवहार चांद्र मास के लिये होता था । इसी से संहिताओं और ब्राह्मण में कहीं बारह महीने का संवत्सर और कहीं तेरह महीने का संवत्सर मिलता है ।
२. चंद्रमा (को॰) ।
३. एक संख्या । १२ की संख्या ।
मास पु २ संज्ञा पुं॰ [सं॰ मांस] दे॰ मांस । उ॰—बहक न यहि बहनापरे जब तब वीर वीनास । बचै न बड़ी सवीलहु चील्ह घोंसुआ मास ।—बिहारी (शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मास m. (or n., Siddh.) the moon (see पूर्ण-म्˚)
a month or the 12th part of the Hindū year (there are 4 kinds of months, viz. the solar, सौर; the natural, सावन; the stellar, नाक्षत्र, and the lunar, चान्द्र; the latter, which is the most usual and consists of 30 Tithis, being itself of two kinds as reckoned from the new or full moon, cf. IW. 179; for the names of the months see ib. 173 n. 3), RV. &c. &c. (मासम्, for a month; मासम् एकम्, for one month; मासेन, in the course of a month; मासे, in a m˚ = after the lapse of a m˚)
a symbolical N. for the number ‘twelve’, Sūryas.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (814,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मासः, --सं [मा एव अण्] 1 A month; (it may be चांद्र, सौर, सावन, नाक्षत्र or बार्हस्पत्य); न मासे प्रतिपत्तासे मां चेन्मर्तासि मैथिलि Bk. 8. 95. --2 The moon (Ved.). --3 The number ‘twelve’. --Comp. --अनुमासिक a. monthly. --अंतः the day of new moon. --अवधिक a. lasting for or occurring in a month. --आहार a. eating only once a month. --उपवासिनी {1} a woman who fasts for a whole month. {2} a procuress, a lascivious or lewd woman (ironically). --कालिक a. monthly, lasting for a month. --जात a. a month old, born a month ago. --ज्ञः a kind of gallinule. --देय a. to be paid in a month. --प्रमितः the new-moon, --प्रवेशः the beginning of a month --मानः a year.
मासः, --सं [मा एव अण्] 1 A month; (it may be चांद्र, सौर, सावन, नाक्षत्र or बार्हस्पत्य); न मासे प्रतिपत्तासे मां चेन्मर्तासि मैथिलि Bk. 8. 95. --2 The moon (Ved.). --3 The number ‘twelve’. --Comp. --अनुमासिक a. monthly. --अंतः the day of new moon. --अवधिक a. lasting for or occurring in a month. --आहार a. eating only once a month. --उपवासिनी {1} a woman who fasts for a whole month. {2} a procuress, a lascivious or lewd woman (ironically). --कालिक a. monthly, lasting for a month. --जात a. a month old, born a month ago. --ज्ञः a kind of gallinule. --देय a. to be paid in a month. --प्रमितः the new-moon, --प्रवेशः the beginning of a month --मानः a year.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0864-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मास पु० माएव अण् । १ चन्द्रे त्रिंशद्दिनात्मके २ काले च । स च सौरसावनचान्द्रनाक्षत्रभेदाच्चतुर्विधः । मासश्चन्द्र- स्वयम् अण् । ३ चान्द्रे मासे तु मुख्यः । मस्यते परिमी- यतेऽनेन मस परिमाणे करणे घञ् । परिमाणपञ्चगुञ्जा- त्मके भरतः । स्वार्थे क । मासक तत्रैवार्थे ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4752,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "मास" आता है (8)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें