🕉️ 19 November 2026, Thursday · 06:48:18 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

मूत्र
mūtra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मूत्र संज्ञा पुं॰ [सं॰] शरीर के विपैल पदार्थ को लेकर प्राणियों के उपस्थ मार्ग से निकलनेवाला जल । पेशाब । मूत । विशेष—मूत्र के द्वारा शरीर के अनावश्यक और हानिकारक क्षार, अम्ल या और विपैली वस्तुएँ निकलती रहती हैं, इससे मूत्र का वेग रोकना बहुत हानिकारक होता है । कई प्रकार के प्रमेहों में मूत्र के मार्ग से विपैली वस्तुओं के अतिरिक्त शर्करा तथा शरीर की कुछ धातुएँ भी गल गलकर गिरने लगाती हैं । अतः मूत्रपरीक्षा चिकित्साशास्त्र का एक प्रधान अंग पहले भी था और अब भी हे । भारतवर्ष में गोमूत्र पवित्र माना गया है और पंचगव्य के अतिरिक्त धातुओं और ओपधिओं के शोधने में भी उसका व्यवहार होता है । वैद्यक में गोमूत्र, महिषमूत्र, छागमूत्र मेषमूत्र, अश्वमूत्र आदि सवके गुणों का विवेचन किया गया है और विविध रोगों में उनका प्रयोग भी कहा गया है । स्वमूत् र द्वारा चिकिस्ता का भी अनेक रोगों में विधान है । मूत्रदोष से अश्मरी, मूत्रकृच्छ आदि अनेक रोग हो जाते हैं ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मूत्र n. (prob. fr. √ मू = मीव्; but cf. Uṇ. iv, 162) the fluid secreted by the kidneys, urine (मूत्रं √ 1. कृ, to make water), AV.; &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (825,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मूत्रं Urine; नाप्सु मूत्रं समूत्सृजेत् Ms. 4. 56; मूत्रं चकार ‘made water’. --Comp. --आघातः a urinary disease. --आशयः the lower belly. --उत्संग see मूत्रसंग --कृच्छ्र painful discharge of urine, strangury. --कोशः the scrotum. --क्षयः insufficient secretion of urine. --ग्रथिः a knot or induration on the neck of the bladder. --जठरः --रं the swelling of the belly caused by retention of urine. --दोषः a urinary disease. --निरोधः retention of urine. --पतनः a civetcat. --पथः the urinary passage. --परीक्षा uroscopy or examination of urine. --पुटं the lewer belly --मार्गः, --प्रसेकः the urethra. --वर्धक a. diuretic. --वृद्धिः f. copious secretion of urine. --शकृत् n. urine and excrement. --शुक्रं a disease in which semen is discharged along with urine. --शूलः --लं urinary colic. --संगः urinary obstruction, a painful and bloody discharge of urine.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0873-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मूत्र खावे अद० चु० उभ० अक० सेट् । मूत्रयति ते अमुमूत्रत् त
मूत्र न० मुत्र--अच् । प्रस्रावे उपस्यात् क्षरितजले अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4758,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मूत्र, त् क प्रस्रावे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (अदन्त चुरा०-उभ०-सक०-सेट् ।) दीर्घी । मूत्रयति मूत्रापयति । इति दुर्गादासः ॥
मूत्रं, क्ली, (मूत्र्यते इति । मूत्र + घञ् । लोका- श्रयत्वात् क्लीवत्वम् । यद्बा, सुच्यते त्यज्यते इति । मूच + “सिविमुच्योष्टेरू च ।” उणा० ४ । १६२ । इति ष्ट्रन् किद्भवति । टेरूकारादेशः ।) [] उपस्थनिर्गतजलम् । तत्पर्य्यायः । प्रस्रावः २ । इत्यमरः । २ । ६ । ६७ ॥ मेहनम् ३ । इति जटाधरः ॥ गुह्यनिस्यन्दः ४ स्रवणम् ५ स्रवः ६ । इति राजनिर्घण्टः ॥ * ॥ (अस्योत्पत्ति- विषयो यथा, -- “आहारस्य रसः सारः सारहीनो मलद्रवः । शिराभिस्तज्जलं नीतं वस्तौमूत्रत्वमाप्नुयात् ॥” इति पूर्व्वखण्डे चतुर्थेऽध्याये शार्ङ्गधरेणोक्तम् ॥ “विस्तिपूरणविक्लेदकृन्मूत्रम् ।” तथास्य क्षयवृद्धिलक्षणं यथा, -- “मूत्रक्षये वस्तितोदोऽल्पमूत्रता च ।” “मूत्रं मुहुर्मुहुः प्रवृत्तिं वस्तितोदमाध्मानश्च ।” इति सुश्रुते सूत्रस्थाने पञ्चदशेऽध्याये ॥ तथास्य दोषादि विकृतस्य परीक्षा लक्षणम् ॥ “वातेन पाण्डुरं मूत्रं रक्तनीलञ्च पित्ततः । रक्तमेव भवेद्रक्तात् धवलं फेनिलं कफात् ॥” इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे द्बितीये भागे ॥) तस्योत्सर्गविधिर्यथा, -- “दिवा सन्ध्यासु कर्णस्थब्रह्मसूत्र उदङ्मुखः । कुर्य्यान्मूत्रपुरीषे तु रात्रौ वै दक्षिणामुखः ॥” इति गारुडे ९४ अध्यायः ॥ अपि च । “मूत्रोच्चारसमुत्सर्गं दिवा कुर्य्यादुदङ्मुखः । दक्षिणाभिमुखो रात्रौ सन्ध्ययोश्च यथा दिवा ॥ इति मनुः । ४ । ५० ॥ “कृत्वा यज्ञोपवीतन्तु पृष्ठतः कण्ठलम्बितम् । विण्मूत्रे च गृही कुर्य्याद् यद्बा कर्णे समा- हितः ॥” इति यमः ॥ यद्येकवस्त्रो यज्ञोपवीतं कर्णे कृत्वा अवगुण्ठित इति । कर्णे दक्षिणकर्णे । इति सांख्यायनः ॥ “छायायामन्धकारे वा रात्रावहनि वा द्विजः । यथासुखमुखः कुर्य्यात् प्राणबाधभयेषु च ॥ * ॥ न मूत्रं पथि कुर्व्वीत न भस्मनि न गोव्रजे । न फालकृष्टे न जले न चित्यां न च पर्व्वते ॥ न जीर्णदेवायतने न वल्मीके कदाचन । न ससत्त्वेषु गर्त्तेषु न गच्छन्नापि संस्थितः ॥ न नदीतीरमासाद्य न च पर्व्वतमस्तके । वाय्वग्निविप्रानादित्यमपः पश्यंस्तथेव गाः । न कदाचन कुर्व्वीत विण्मूत्रस्य विसर्जनम् ॥” इति मनुः । ४ । ४५ -- ४८ ॥ * ॥ “आहारनिर्हारविहारयोगाः सुसंवृता धर्म्मविदा तु कार्य्याः । वाग्गुप्तिकार्य्याणि तपस्तथैव धनायुषी गुप्ततमे तु कार्य्ये ॥” इति वशिष्ठः ॥ निर्हारो मूत्रपुरीषोत्सर्गः ॥ * ॥ “सोमाग्न्यर्काम्बुवायूनां पूज्यानाञ्च न संमुखे । कुर्य्यात् ष्ठीवनविण्मूत्रसमुत्सर्गञ्च पण्डितः ॥” इति विष्णुपुराणम् ॥ न च सोपानत्को मूत्रपुरीषे कुर्य्यादिति । इत्यापस्तम्बः । [] “करगृहीतपात्रेण कृत्वा मूत्रपुरीयके । मूत्रतुल्यन्तु पानीयं पीत्वा चान्द्रायणञ्चरेत् ॥” इति बृहम्मनुः ॥ * ॥ गृहीतजलपात्रस्य मूत्रोत्मर्गे दोषो यथा, -- “वारिपात्रं करे धृत्वा मूत्रं त्यजति यो नरः । सुरापात्रसमं पात्रं तज्जलं मदिरासमम् ॥” इति कर्म्मलोचनम् ॥ * ॥ सशब्दमूत्रस्य दोषो यथा, -- “निःस्वाः सशब्दमूत्राः स्युर्नृपा निःशब्दधारया । भोगाढ्याः समजठरा निःस्वाः स्युर्घट- सन्निभाः ॥” इति गारुडे ६३ अध्यायः ॥ * ॥ “विष्णुक्रान्ताजमूत्रेण चौरव्याव्रादिरक्षणम् ।” इति तत्रैव १८८ अध्यायः ॥ * ॥ अथ गोमूत्र- गुणाः । तीक्ष्णत्वम् । उष्णत्वम् । लवणत्वम् । पित्तकारित्वम् । कटुत्वम् । लघुत्वम् । रूक्ष- त्वम् । कृम्युदरानाहशोथार्शोविषकुष्ठनाशि- त्वञ्च । इति राजवल्लभः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-755-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "मूत्र" आता है (19)
मेह प्रस्राव । मूत्रवस्तिमल मूत्र । पेशाबगुह्यनिष्यंद मूत्रपायज मूत्र । पेशाबपेशाब मूत । मूत्र । यौ॰—पेशाबखाना । मुहा॰—पेशाब करना = (१) मूतना । (२) अत्यं…कारूरा फुँकनी शीशी, जिसमें रोगी का मूत्र वैद्य को दिखाने के लिये रखा जाता हैदुष्योदर एक उदर रोग जो आदि पशुओं के नख और रोएँ अथवा मल, मूत्र, आर्तवमिश्रित अन्…अशौच अपवित्रता । अशुद्धतामेहन शिशन । लिंगस्रव बहना । बहाव । प्रवाहस्रवण बहना । बहाव । प्रवाहउदावर्त गुदा का एक रोग जिसमें काँच निकल आती है ओर मलमृत्र रुक जाता है । दुदाग्…प्रस्राव क्षरण । झरना । बहनाप्रस्नव बहना । प्रवाह । प्रस्रावप्रस्रव चूना । टपकनाथंभन रुकावट । ठहरावअघोरी अघोर मत का अनुयायी । अघोर पंथ पर चलनेवाला साधक जो मद्य मांस के सिवाय म…शतपोद शतपोदक संज्ञा पुं॰फासफरस पाश्चात्य रासाय- निकों के द्वारा जाना हुआ एक अत्यंत ज्वलनशील मूल द्रव्…
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें