🕉️ 19 November 2026, Thursday · 03:56:45 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

मोहन
mohana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मोहन १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. मोह लेनेवाला व्यक्ति । जिसे देखकर जी लुभा जाय । उ॰—लखि मोहन जो मन रहै तो मन राखौ मान ।—बिहारी (शब्द॰) ।
२. श्रीकृष्ण । उ॰—मोहन तेरे नाम को कढ़ो वा दिन छोर । ब्रजवासिन को मोह कै चलो मधु- पुरी ओर ।—रसनिधि (शब्द॰) ।
३. एक वर्णवृत्त जिसके प्रत्येक चरण में एक सगण और एक जगण होता है । जैसे,—जन राजवंत । जग योगवंत । तिनको उदोत । केहिं भाँति होत ।— केशव (शब्द॰) ।
४. एक प्रकार का तांत्रिक प्रयोग जिससे किसी को बेहोश या मूर्छित करते हैं । उ॰—मारन मोहन बसकरन उच्चाटन अस्थंभ । आकर्षन सब भाँति के पढ़ै सदा करि दंभ ।— (शब्द॰) ।
५. प्राचीन काल का एक प्रकार का अस्त्र जिससे शत्रु मुर्छित किया जाता था । उ॰—बर विद्याधर अस्त्र नाम नंदन जो ऐसो । मोहन, स्वापन, समन, सौम्य, कर्षन, पुनि तैसो ।— पद्माकर (शब्द॰) ।
६. कोल्हु की कोठी अर्थात् वह स्थान जहाँ दबने के लिये ऊख के गाँड़े डाले जाते है । इसे कुंडी और 'घगरा' भी कहते है ।
७. कामदेव के पाँच बाणों में एक बाण का नाम ।
८. धतुरे का पौधा ।
९. शिव का एक नाम (को॰) ।
१०. विष्णु की नौ शक्तियों में एक शक्ति (को॰) ।
११. संभोग । रति । मैथुन (को॰) ।
१२. बारह मात्राओं का एक ताल जिसमें सात आघात औऱ पाँच खाली रहते है । इसका + १ ॰ २ ॰ मृदंग का बोल यह है—धा धा ता गे तेरे कता ३ ॰ ४ ५ ॰ ६ ॰ + कता गदि घेने नाग् देत् तेरे करे । धा ।
मोहन २ वि॰ [सं॰] [वि॰ स्त्री॰ मोहिनी] मोह उत्पन्न करनेवाला । उ॰—सब भाँति मनोहर मोहन रुप अनुप हैं भुप कें बालक द्वै । तुलसी (शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मोहन mf(ई)n. depriving of consciousness, bewildering, confusing, perplexing, leading astray, infatuating, MBh.; R. &c.
मोहन m. the thorn-apple, L.
N. of Śiva, R.
N. of one of the 5 arrows of the god of love, Vet.
of various other authors and men, Kathās.; Śukas.; Cat.
मोहन n. the being deluded or infatuated, delusion, infatuation, embarrassment, mistake, Nir.; Bhag.; Gīt.
stupor, being stupefied, Suśr.
sexual intercourse, Kāv.; Sāh.
the act of perplexing, puzzling, bewildering, R.; Gīt.; MārkP.
any means employed for bewildering others, Daś.
temptation, seduction, W.
a magical charm used to bewilder an enemy
the formula used in that process (esp. the hymns, AV. iii, 1, 2), Kauś.
N. of a town, MBh.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (836,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मोहन a. (नी f.) [मुह्-णिच्-ल्यु ल्युट् वा] 1 Stupefying. --2 Bewildering, perplexing, puzzling. --3 Deluding, infatuating. --4 Fascinating, enrapturing; U. 1. 36; Māl. 6. 8. --नः 1 An epithet of Śiva. --2 N. of one of the five arrows of Cupid. --3 The thorn-apple (धत्तूर). --नं 1 Stupefying. --2 Bewildering, perplexing, puzzling. --3 Stupor; loss of sensation. --4 Infatuation, delusion, [] mistake. --5 A seduction, temptation. --6 Sexual intercourse; Māl. 4. --7 A means employed in perplexing others. --8 A magical charm employed to bewilder an enemy. --Comp. --अस्त्रं a missile which fascinates or bewitches the person against whom it is used.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0881-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मोहन पु० मोहयति मुह--णिच्--ल्यु । १ धुस्तूरे राजनि० कन्दर्पस्य २ शरभेदे च त्रिका० । ३ मोहकारके त्रि० स्त्रियां टाप् । सा च ४ त्रिपुरमालीपुष्पे रत्नमा० । ५ मरु- न्मायां शब्दमा० । ६ उपोदक्यां स्त्री राजनि० । ७ वटपत्र्यां भावप्र० उभयत्र गौरा० ङीष् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4766,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मोहनं, क्ली, (मुह्यतेऽनेनेति । मुह् + ल्युट् ।) सुरतम् । इति हेमचन्द्रः । ३ । २०० ॥ यथा, मार्कण्डेये । ५१ । ७७ । “प्रविश्य गर्भमत्त्येको भुक्त्वा मोहयतेऽपरा । जायन्ते मोहनात्तस्याः सर्व्वमण्डूककच्छपाः ॥”) होममन्त्रौषध्यादिद्बारामुग्धताकरणम् । तत्र होमेऽङ्गुलिनियमो यथा, -- “मोहनं वश्यकामश्च प्रीतिसंवर्द्धनं तथा । प्रदेशिनीकनिष्ठाभ्यां सर्व्वमेतत् प्रसिध्यति ॥ मोहनाकर्षणञ्चैव क्षोभणोच्चाटनं तथा । कनिष्ठामध्यमाङ्गुष्ठसंयोगेन तु लीलया ॥ विधियुक्तेन होमेन तथा द्रव्यानुयोगतः । सर्व्वे मन्त्राः प्रसिध्यन्ति मुद्रामन्त्रप्रयोगतः ॥” इति तन्त्रसारः ॥ (नगरभेदः । यथा, महाभारते । २ । २५३ । ९ । “मोहनं पत्तनञ्चैव त्रिपुरां कोशलां तथा । एतान् सर्व्वान् विनिर्जित्य करमादाय सर्व्वशः ॥”)
मोहनः, पुं, (मोहयतीति । मुह + निच् + ल्युः ।) धुस्तूरवृक्षः । इति राजनिर्घण्टः ॥ कामदेवस्य पञ्चबाणान्तर्गतबाणविशेषः । इति त्रिकाण्ड- शेषः ॥ (यथा, कथासरित्सागरे । ७१ । १३२ । “कामस्यैव जगज्जैत्रमोहनास्त्राधिदैवतम् । तद्रूपहृतचित्ताभूत् समाधिस्थेव तत्क्षणम् ॥” नृपविशेषः । यथा, कथासरित्सागरे । ४७ । ६१ । “वीक्ष्य प्रलम्बं निहतं मोहनो नाम भूपतिः । [] सन्निपत्याट्टहासं तं ताडयामास सायकैः ॥” मोहकारके, त्रि ॥ यथा, गीतायाम् । १८ । ३९ । “यदग्रे चानुबन्धे च सुखं मोहनमात्मनः । निद्रालस्य प्रमादोत्थं तत्तामसमुदाहृतम् ॥” “अत्र मोहनं मोहकरम् ।” इति आनन्द- गिरिः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-788-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "मोहन" आता है (9)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें