🕉️ 20 November 2026, Friday · 02:11:50 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

यथार्थ
yathārtha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
सत्य (3.3.162) शपथ
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
यथार्थ अव्य॰ [सं॰]
१. ठीक । वाजिब । जैसे,— आपका कहना यथार्थ है ।
२. जैसा ठीक होना चाहिए, वैसा । ज्यों का त्यों । जैसे का तैसा ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
यथा˚र्थ (˚थार्˚), mf(आ)n. accordant with reality, conformable to truth or the true meaning, true, genuine, right (with स्वप्न m. a dream which is fulfilled; with जन्मन् n. a life in the true meaning of the word), Kāv.; Pañcat. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (843,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
यथार्थ अव्य० अर्थमनतिक्रम्य अव्ययी० । १ सत्यतायाम् अर्थ- स्याव्यभिचारे सत्यस्वरूपे । अर्श आद्यच् । २ सत्ये त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4771,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
यथार्थं, व्य, क्ली, यथातथम् । इत्यमरः । ३ । ४ । १५ ॥ “द्बे अव्यभिचारिणि । अर्थमनतिक्रान्तं यथार्थं यथास्वरूपं यथातथं उभयत्र अव्ययीभावः । यथार्थमेवेदम् । यथातथं वक्ति सभासु विद्बान् ।” इति भरतः ॥ तत्पर्य्यायः । “सत्यं सम्यक् समीचीनमृतं तथ्यं यथातथम् । यथास्थितञ्च सद्भूतेऽलीके तु वितथानृते ॥” इति हेमचन्द्रः ॥ (यथा, महाभारते । १३ । ६ । १८ । “कृतञ्चापकृतं किञ्चित् कृते कर्म्मणि सिध्यति । सुकृतं दुष्कृतं कर्म्म न यथार्थं प्रपद्यते ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-012-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "यथार्थ" आता है (17)
सत्य जो बात जैसी है, उसके संबंध में वैसा ही (कथन) । यथार्थ । ठीक । वास्तविक…वास्तव प्रकृत । यथार्थ । सत्य । यौ॰—वास्तव में = सचमुच । सत्यतः । असल में । द…समीचीन यथार्थ । ठीकअदुष्ट दूषशरहित । निर्देष । शुद्ध । ठीक । यथार्थ । वास्तविकठीक जैसा हो वैसा । यथार्थ । सच । प्रमाणिक । जैसे,—तुम्हारी बात ठीक निकलीजायज यथार्थ । उचित । मुनासिब । ठीक । वाजिब । क्रि॰ प्र॰—रखनावाकई ठीक । यथार्थ । सच । वास्तव । जैसे,—जो कुछ कहता हुँ, वह वाकई कहता हुँभावरुप वास्तविक । यथार्थप्रकृत जो विशेष रूप से किया गया हो । आरब्धवास्तविक परमार्थ । सत्य । प्राकृतअसंशय संशयरहित । निर्विवाद । निश्चितअकृत्रिम अपने आप उत्पन्न । प्रकृतिसिद्ध । बे बना- वटी । प्राकृतिक । नैसर्गिक । …सार्थवत् जिसका कुछ अर्थ हो । अर्थयुक्तसात्विक सत्वगुण से संबंध रखनेवाला । सतोगुणीसच्चा सच बोलनेवाला । जो कभी झृठ न बोलता हो । सत्यवादी । ईमानदारतात्विक तत्व संबंधीदुरुस्त जो अच्छी दशा में हो । जो टूटा फूटा या बिगड़ा न हो । ठीक । जैसे, घड़ी द…
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें