🕉️ 19 November 2026, Thursday · 03:31:00 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

योगी
yogī
🟠 शब्दसागर🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
योगी संज्ञा पुं॰ [सं॰ योगिन्]
१. वह जो भले बुरे और सुख दुःख आदि सबके समान समझता हो । वह जिसमें न तो किसी के प्रति अनुराग हो और न विराग । आत्मज्ञानी ।
२. वह व्यक्ति जिसने योग सिद्ध कर लिया हो । वह जिसने योगाभ्यास करके सिद्धि प्राप्त कर ली हो । विशेष— योगदर्शन में अवस्था के भेद से योगी चार प्रकार के कहे गए हैं—(१) प्रथमकल्पित, जिन्होंने अभी योगाभ्यास का केवल आरंभ किया हो और जिनका ज्ञान अभी तक दृढ़ न हुआ हो; (२) मधुभूमिक, जो भूतों और इंद्रियों पर विजय प्राप्त करना चाहते हों, (३) प्रज्ञाज्योति, जिन्होंने इंद्रियों को भली- भाँति अपने वश में कर लिया हो और (४) अतिक्रांतभावनीय, जिन्होंने सव सिद्धियाँ प्राप्त कर ली हों और जिनका केवल चित्तलय बाकी रह गया हो ।
३. महादेव । शिव ।
४. विष्णु (को॰) ।
५. याज्ञवल्क्य ऋषि (को॰) ।
६. अर्जुन (को॰) ।
७. एक मिश्र जाति (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
योगी, [न्] पुं, (योगः अस्त्यस्येति । योग + इनिः । यद्बा, युज समाधौ । युजिर् योगे वा + “संपृचानुरुधोत ।” ३ । २ । १४२ । इति घिनुण् ।) [] योगयुक्तः । तस्य लक्षणादि यथा, -- “स्वर्णे लोष्टे गृहेऽरण्ये सुस्निग्धे चन्दने तथा । समता भावना यस्य स योगी परिकीर्त्तितः ॥” इति ब्रह्मवैवर्त्ते गणपतिखण्डे ३५ अध्यायः ॥ अपि च । “आत्मौपम्येन सर्व्वत्र सभं पश्यति योऽर्ज्जुन ! । सुखं वा यदि वा दुःखं स योगी परमो मतः ॥” इति श्रीभगवद्गीतायाम् ७ अध्यायः ॥ अन्यच्च । ऋषय ऊचुः । “भगवन् ! देवतारिघ्न ! हिरण्यादिनिसूदन ! । चत्वारो ह्याश्रमाः प्रोक्ता योगी नाम क उच्यते ॥ सर्व्वकर्म्माणि संन्यस्य समाधिमचलं श्रितः । य आस्ते निश्चलो योगी स सन्न्यासी न पञ्चमः ॥ सर्व्वेषामाश्रमाणान्तु द्बैविध्यं श्रुतिदर्शितम् । ब्रह्मचार्य्युपकुर्व्वाणो नैष्ठिको ब्रह्मतत्परः ॥ योऽधीत्य विधिवद्वेदान् गृहस्थाश्रममाव्रजेत् । उपकुर्व्वाणको ज्ञेयो नैष्ठिको मरणान्तिकः ॥ उदासीनसाधकश्च गृहस्थो द्विविधो भवेत् । ऋणानि त्रीण्युपाहृत्य त्यक्त्वा भार्य्याधनादिकम् ॥ एकाकी यस्तु विचरेदुदासीनः स मोक्षिकः । कुटुम्बभरणायत्तः साधकोऽसौ गृही भवेत् ॥ तपस्तप्यति योऽन्येन यजेद्देवान् जुहोति च । स्वाध्याये चैव निरतो वनस्थस्तापसो मतः ॥ तपसा कर्षितोऽत्यर्थं यस्तु ध्यानपरो भवेत् । सन्न्यासिकः स विज्ञेयो वानप्रस्थाश्रमे स्थितः ॥ योगाभ्यासरतो नित्यमारुरुक्षुर्ज्जितेन्द्रियः । ज्ञानाय वर्त्तते भिक्षुः प्रोच्यते परमेष्ठिकः ॥ यश्चात्मरतिरेव स्यान्नित्यतृप्तो महामुनिः । सम्यग्दर्शनसम्पन्नः स योगी भिक्षुरुच्यते ॥ ज्ञानसन्न्यासिनः केचिद्वेदसन्न्यासिनः परे । कर्म्मसन्न्यासिनः केचिद्विविधाः परमेष्ठिकाः ॥ योगी च त्रिविधो ज्ञेयो भौतिकः सांख्य एव च । तृतीयोऽन्याश्रमी प्रोक्तो योगमुत्तममास्थितः ॥” इति कौर्म्मे २ अध्यायः ॥ (तेषां स्त्रीसङ्गनिषेधो यथा, -- “यदि सङ्गं करोत्येव बिन्दुस्तस्य विनश्यति । आयुःक्षयो बिन्दुहीनादसामर्थ्यञ्च जायते ॥ तस्मात् स्त्रीणां सङ्गवर्ज्यं कुर्य्यादभ्यासमाद- रात् । योगिनोऽङ्गस्य सिद्धिः स्यात् सततं बिन्दुधार- णात् ॥” इति दत्तात्रेयसंहिता ॥ तेषां पथ्यं यथा, हठयोगप्रदीपिकायाम् । “गोधूमशालियवषष्टिकशोभनान्नं क्षीराद्यखण्डनवनीतसितामधूनि । शूण्ठीकपोलकफलादिकपञ्चशाकं मुद्गादिदिव्यमुदकञ्च यमीन्द्रपथ्यम् ॥” तेषामपथ्यं यथा, तत्रैव । “कट्वम्लतिक्तलवणोष्णहरीतशाव सौवीरतैलतिलसर्षपमत्स्यमद्यम् । [] आजादिमांसदधितक्रकुलत्थकोल- पिन्याकहिङ्गुलसुनाद्यमपथ्यमाहुः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-061-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "योगी" आता है (16)
विदथ योगीअवधूत संन्यासी । साधु । योगीयोगसिद्ध वह जिसने योग की सिद्धि प्राप्त कर ली हो । योगीजोगी वह जो योग करता हो । योगीयोगवान् योगी । योगसंपन्न । योगयुक्तयोगधर्मी योगीयोगशरीरी योगीयोगात्मा योगीयोगाभ्यासी योग की साधना करनेवाला, योगीविज्ञानवादी वह जो योग के मार्ग का अनुसरण करता हो । योगीयति वह जिसने इंद्रियों पर विजय प्राप्त कर ली हो और जो संसार से विरक्त होकर…साधक साधना करनेवाला । साधनेवाला । सिद्ध करनेवालासाध साधु । महात्माविदिथ पंडित । विद्वान्संयमी रोक या दबाव में रखनेवाला । काबू में रखनेवालातक्षत्रव्यूह फलित ज्योतिष में वह चक्रा जिसमें यह दिखलाया जाता है कि किन किन पदार्थो…
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें