🕉️ 19 November 2026, Thursday · 07:02:09 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

वाराह
vārāha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वाराह १ संज्ञा पुं॰ [सं॰] [स्त्री॰ वाराही]
१. दे॰ वराह ।
२. काली मैनी का वृक्ष ।
३. पानी के किनारे होनेवाला बैत । अंबुवेतस ।
४. एक पहाड़ (को॰) ।
५. एक साम (को॰) ।
वाराह २ वि॰
१. शुकर संबंधी ।
२. वराह अवतार संबंधी [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वाराह mf(ई)n. (fr. वराह) coming from or belonging to a boar (with उपानहौ du. shoes made of pig's leather; with मांस n. pig's flesh), Br.; Yājñ. &c.
relating to the Boar form of Viṣṇu, MBh.; Kāv. &c.
taught or composed by Varāha i.e. Varāha-mihira (see comp.)
वाराह m. ‘the Boar’ (i.e. Viṣṇu in his third incarnation, as a वराह, q.v.), MBh.; Pañcar. (v.l. वराह)
a banner with the representation of a boar, MBh.
a kind of bulbous plant, Dioscorea (cf. -कन्द)
N. of a mountain, MBh.; Hariv. (v.l. वराह्)
pl. N. of a school of the Black Yajur-veda, Hcar.; Āryav.
वाराह n. N. of a Sāman (वाराहम् उत्तरम्), ĀrṣBr.
of a Tīrtha, MBh.
= वराह-द्वीप, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (944,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वाराह a. (ही f.) [वराहस्येदं प्रियत्वात् अण्] Relating to a boar; वराहीमात्मयोनेस्तनुमवनविधावास्थितस्यानुरूपां Mu. 7. 19; Y. 1. 259. --हः 1 A boar. --2 A kind of tree. --Comp. --कल्पः N. of the present Kalpa (that in which we are at present living). --पुराणं N. of one of the 18 Purāṇas.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0961-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वाराह पु० वराहस्येदं प्रियत्वात् अण् । १ महापिण्डीतकवृक्षे राजनि० । २ वराहसम्बन्धिनि त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4882,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वाराहः, पुं, महापिण्डीतकवृक्षः । इति राज- निर्घण्टः ॥ वराह एव (वराह + स्वार्थे अण् ।) वाराहः । (कल्पभेदः । यथा, भागवते । ३ । ११ । ३७ । “अयन्तु कथितः कल्पो द्वितीयस्यापि भारत ! । वाराह इति विख्यातो यत्रासीत् शूकरो हरिः ॥” वराहस्येदमिति । वराह + तस्येदमित्यण् ।) तत्सम्बन्धिनि, त्रि ॥ (यथा, महाभारते । २ । ४ । २ । “साज्येन पायसेनैव मधुना मिश्रितेन च । भक्ष्यैर्मूलैः फलैश्चैव मांसैर्वाराहहारिणैः ॥” क्ली, तीर्थभेदः । यथा, महाभारते । ३ । ८३ । १८ । “ततो गच्छेत धर्म्मज्ञ ! वाराहं तीर्थमुत्तमम् । विष्णुर्वराहरूपेण पूर्व्वं यत्र स्थितोऽभवत् ॥” पुराणविशेषः । यथा, देवीभागवते । १ । ३ । ८ । “चतुर्व्विंशतिसाहस्रं वाराहं परमाद्भुतम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-348-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "वाराह" आता है (7)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें