🕉️ 22 November 2026, Sunday · 10:16:38 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

विचित्र
vicitra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
विचित्र २ संज्ञा पुं॰
१. पुराणनुसार रौच्य मनु के एक पुत्र का नाम ।
२. साहित्य में एक प्रकार का अर्थालंकार जो उस समय होता है, जब किसी फल की सिद्धि के लिये किसी प्रकार का उलटा प्रयत्न करने का उल्लेख किया जाता है । उ॰—(क) करिबैकौ उज्वल सुघा सों अभिराम देखो, मन ब्रजवाम रँगती हैं श्याम रंग में (ख) राम कहेउ रिस तजहु मुनीसा । कर कुठार आगे यह सीसा ।—तुलसी (शब्द॰) । (ग) जीवन हित प्रानहिं तजत नवैं ऊँचाई हेत । सुख कारण गुख संग्रहैं बहुधा पुरुष सचेत (शब्द॰) । (घ) क्यौं नहिं गंगा को सुमिरि दरस परस सुख लेत । जाके तट में मरत नर अमर होन के हेत (शब्द॰) ।
३. अनेक रंगों का समूह । विभिन्न रंगों का एकीभवन । (को॰) ।
४. आश्चर्य (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वि—चित्र See s.v.
वि-चित्र mf(आ)n. variegated, many-coloured, motley, brilliant, MBh.; R. &c.
manifold, various, diverse, Mn.; MBh. &c.
strange, wonderful, surprising, MBh.; Kāv. &c.
charming, lovely, beautiful, R.; Ṛtus.
amusing, entertaining (as a story), Kathās.
painted, coloured, W.
वि-चित्र m. the Aśoka tree, L.
N. of a king, MBh.
of a son of Manu Raucya or Deva-sāvarṇi, Hariv.; Pur.
of a heron, Hit.
वि-चित्र n. variegated colour, party-colour, W.
wonder, surprise, Gīt.
a figure of speech (implying apparently the reverse of the meaning intended), Kuval.; Pratāp.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (950,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विचित्र a. 1 Diversified, variegated, spotted, speckled; Mu. 1. 4. --2 Various, varied. --3 Painted. --4 Beautiful, lovely; क्वचिद्विचित्रं जलयंत्रमंदिरं Rs. 1. 2. --5 Wonderful, surprising, strange; हतविधिलसितानां ही विचित्रो विपाकः Śi. 11. 64. --त्रा A white deer. --त्रं 1 Variegated colour. --2 Surprise. --Comp. --अंग a. having a spotted body. --(गः) {1} a peacock. {2} tiger. --देह a. having a lovely body. --(हः) a cloud. --रूप a. diverse. --वीर्यः N. of a king of the lunar race. [He was a son of Śantanu by his wife Satyavatī and so half-brother of Bhīṣma. When he died childless, his mother called Vyāsa (her own son before her marriage), and requested him to raise up issue to Vicitravīrya in [] accordance with the practice of Niyoga. He complied with the request, and begot on Ambikā and Ambālikā, the two widows of his brother, two sons Dhṛtarāṣṭra and Pāṇḍu respectively].
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0970-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विचित्र न० विशेषेण चित्रम् । १ कर्वूरवर्णे । २ तद्वति त्रि० शब्दच० ३ आश्चर्य्ये त्रि० । ४ मृगेर्वारौ स्त्री राजनि० । ५ अर्थालङ्कारभेदे न० अलङ्कारशब्दे ४०३ पृ० दृश्यम् । संज्ञायां कन् । भुर्जपत्रवृक्षे पु० राजनि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4896,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विचित्रं, क्ली, (विशेषेण चित्रम् ।) कर्व्वुरवर्णः । इति शब्दरत्नावली ॥ तद्वति, त्रि । (यथा, महाभारते । ३ । ५४ । १० । “विचित्रमाल्याभरणैर्ब्बलैर्दृश्यैः स्वलङ्कृतैः ॥”) आश्चर्य्यम् । यथा, -- “विचित्रमिदमाख्यातं भगवन् भवता मम । देव्याश्चरितमाहात्म्यं रक्तबीजवधाश्रितम् ॥” इति देवीमाहात्म्यम् ॥ (यथा च, उपदेशशतके । ३३ । “दुहिता विदेहभर्त्तुर्द्दाशरथेर्भामिनी सीता । वधमाप राक्षसीनां विधेर्व्विचित्रा गति- र्ब्बोध्या ॥” पुं, रौच्यमनुपुत्त्रः । यथा, मार्कण्डेये । ९४ । ३१ । “चित्रसेनो विचित्रश्च नयतिर्निर्भयो दृढः । सुनेत्रः क्षत्त्रबुद्धिश्च सुव्रतश्चैव तत्सुताः ॥” अर्थालङ्कारविशेषः । यथा, साहित्यदर्पणे । १० । ७२२ । “विचित्रं तद्विरुद्धस्य कृतिरिष्टफलाय चेत् । यथा, -- प्रणमत्युन्नतिहेतोर्जीवनहेतोर्व्विमुञ्चति प्राणान् । दुःखीयति सुखहेतोः को मूडः सेवकादन्यः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-379-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "विचित्र" आता है (15)
अजब विलक्षण । अद्भुत । आश्चर्यजनक । विचित्र । अनोखा । अनूठाअजीब विलक्षण । विचित्र । अनोखा । अनूठा । आश्चर्यजनक । विस्मयकारकनोखा † वि॰ अदभुत । विचित्रअजायब अद्भुत वस्तु । विलक्षण पदार्थ या व्यापार । विचित्र वस्तु या कार्यअनूठा अपूर्व । अनोखा । विचित्र । विलक्षण । अदभुतअन्यासाधरण असाधारण । असामान्य । विचित्रनवीन जो अभी का या थोडे़ समय का हो । प्राचीन का उलटा । हाल का । ताजा । नया ।…अद्भुत पु वि॰ दे॰ 'अद्भुत'अनाचार कदाचार । भ्रष्टता । दुराचार । निंदित आचरण । कु्व्यवहारअपूर्व जो पहिले न रहा होविचित्रक भोजपत्र का वृक्षचित्रकृत् चिनिश का पेड़क्या संर्व॰ एक प्रश्नवाचक शब्द जो उपस्थित या अभिप्रेत वस्तु की जिज्ञासा करत…अनोखा औरासी पु † वि॰
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬