🕉️ 19 November 2026, Thursday · 10:30:04 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

संगम
saṃgama
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
संगम संज्ञा पुं॰ [सं॰ सङ्गम]
१. दो वस्तुओं के मिलने की क्रिया । मिलाप । संमेलन । संयोग । समागम । मेल । उ॰—आपुहिं ते उठि जौ चलै तिय पिय के संकेत । निसिदिन तिमिर प्रकास कछु गनै न संगम हेत ।—देव (शब्द॰) ।
२. दो नदियों के मिलने का स्थान । जैसे,—गंगा यमुना का संगम प्रयाग में होता है । उ॰—ज्योति जगै यमुना सी लगै जग लाल विलोचन पाप विपोहै । सूर सुता शुभ संगम तुंग तरंग तरंगिणि गंग सी सोहै ।—केशव (शब्द॰) ।
३. साथ । संग । सोहबत । उ॰—पद्मापत सों कह्नो विहंगम । कंत लुभाय रहैं जेहि संगम ।—जायसी (शब्द॰) ।
४. स्त्री और पुरुष का संयोग । मैथुन । प्रसंग । यौ॰—संगम साध्वस = संभोग काल की घबराहट ।
५. ज्योतिष में ग्रहों का योग । कई ग्रहों आदि का एक स्थान पर मिलना या एकत्र होना ।
६. उपयुक्त होने का भाव (को॰) ।
७. लड़ाई । समर (को॰) ।
८. संपर्क । स्पर्श (को॰) ।
संगम संज्ञा पुं॰ [सं॰ साङ्गम] संगम । मिलन । संपर्क [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सं-गम m. (or n. g. अर्धर्चादि; ifc. f(आ). ) coming together, meeting (in a friendly or hostile manner), union, intercourse or association with (instr. with and without सह gen., or comp.), RV. &c. &c.
connection or contact with (instr. or comp.; with अनर्थेन, ‘coming to harm’, ‘injury’), R.; Kām.
sexual union, L.
confluence (of two rivers as of the Ganges and the Jumnā, or of a river, at its mouth, with the ocean; such confluences are always held sacred, RTL. 347), Yājñ.; MBh. &c.
conjunction (of planets), VarBṛS.
harmony, adaptation, W.
point of intersection, Gol.
an uninterrupted series of (comp.), RPrāt.
acquirement of (gen.), Pañcat.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1128,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
संगमः 1 Meeting, union; V. 4. 37; R. 12. 66, 90. --2 Association, company, society, intercourse; as in सद्भिः संगमः. --3 Contact, touch; गात्रसंगमात् R. 8. 44. --4 Sexual union or intercourse; अयं स ते तिष्ठति संगमोत्सुकः Ś. 3. 14; R. 19. 33. --5 Confluence (of rivers); गंगायमुनयोः संगमे V. 5. --6 Fitness, adaptation. --7 Encounter, fight. --8 Conjunction (of planets).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1079-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सङ्गम पु० सम् + गम--घञ् ग वृद्धिः । १ सङ्गतौ २ स्त्रीपुं- सयोः संभोगे पु० न० अमरः । ३ नद्यादेर्नदादियोतस्याने च “गङ्गासागरसङ्गमः” इति पुराणम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5203,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सङ्गमः, पुं, क्ली, (सं + गम + “ग्रहवृदृनिश्चि- गमश्च ।” ३ । ३ । ५८ । इति अप् ।) सङ्गः । इत्यमरः ॥ (यथा, साहित्यदर्पणे । “सङ्गमविरहविकल्पे वरमिह विरहो न सङ्गमस्तस्याः । सङ्गमे सैव तथैका त्रिभुवनमपि तन्मयं विरहे ॥”) नद्यादिमेलकः । इति पुंनपुंसकलिङ्गसंग्रह- टीकायां भरतः ॥ स्त्रीपुंसोर्म्मिथुनीभावः । स त्रिविधः । प्रथमः १ । मध्यमः २ । उत्तमः ३ । यथा, -- “त्रिविधं तत्समाख्यातं प्रथमं मध्यमोत्तमम् । अदेशकालभाषाभिर्निर्ज्जने च परस्त्रियाः । कटाक्षावेक्षणं हास्यं प्रथमं साहसं स्मृतम् ॥ १ ॥ प्रेरणं गन्धमाल्यानां धूपभूषणवाससाम् । प्रलोभनञ्चान्नपानैर्म्मध्यमं साहसं स्मृतम् ॥ २ ॥ सहासनं विविक्तेषु परस्परसमाश्रयः । केशाकेशिग्रहश्चैव सम्यक्संग्रहणं स्मृतम् ॥” ३ ॥ इति मिताक्षराधृतव्यासवचनम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-217-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "संगम" आता है (12)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें