🕉️ 21 November 2026, Saturday · 01:27:26 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

सामीप्य
sāmīpya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सामीप्य संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. समीप होने का भाव । निकटता ।
२. एक प्रकार की मुक्ति जिसमें मुक्त जीव का भगवान् के समीप पहुँच जाना माना जाता है । उ॰—निर्बान मारग को जो कोई ध्यावै, सो सामीप्य मुक्ति बैकुंठ को पावै ।—कबीर सा॰, पृ॰ ९०५ ।
३. पड़ोस ।
४. पड़ोसी । प्रतिवेशी ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सामीप्य mfn. (fr. समीप) neighbouring, a neighbour, MBh.
सामीप्य n. neighbourhood, nearness, proximity (in space and time), Sāṃkhyak.; Sāh.; BhP.
nearness to the deity (as one of the four states of beatitude; cf. सालोक्य), MW.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1206,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सामीप्यं Vicinity, nearness, proximity. --प्यः A neighbour.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1118-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सामीप्य न० समापस्य भावः स्वार्थे वा ष्यञ् । १ नैकट्ये २निकष्टे च सामीप्याश्ले षविषयैर्व्याप्त्याधारश्चतुर्विधः” सग्ध० व्याकरणम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5284,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सामीप्यं, क्ली, (समीपस्य भावः । समीप् + चतु- र्वर्णादित्वात् ष्यञ् ।) समीपत्वम् । नैकट्यम् । यथा, -- “वः कसामीप्यसादृश्यसाकल्यानुक्रमर्द्धिषु ॥” इति मुग्धबोधव्याकरणम् ॥ अधिकरणविशेषः । आधारभेदः । यथा, -- “सामीप्याश्लेषविषयैर्व्याप्त्याधारश्चतुर्व्विधः ।” इति कारके मुग्धबोधव्याकरणम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-334-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔁 जिनके अर्थ में "सामीप्य" आता है (24)
आसत्ति सामीप्य । निकटताप्रत्यासत्ति निकटता । सामीप्य । नजदीकीधोर पास । सामीप्य । निकटतान्यंत सन्निकटता । सामीप्यअंतिकता सामीप्य । निकटतासमभ्याश सान्निघ्य । सामीप्य । नैकटचनजदीकी पास या नजदीक होने का भाव । सामीप्यनियराई † संज्ञा स्त्री॰ निकटता । सामीप्यआसन्नता नैकटय । सामीप्यसान्निव्य समीपता । सामीप्य । सन्निकटतासकाश दृश्यमान । पास । निकट । समीपसविध निकट । पास । समीपअंतिक पड़ोसनिदेश शासनसामंत वीर । योद्धाअभ्याश समीपवर्ती । निकटसमर्याद सीमित । परिमितसमभिव्याहार साथ साथ उल्लेख या वर्णन करनानिकाश जहाँ तक दृष्टि जाती हो वह स्थान । दृष्टिक्षेत्र । क्षितिजसंस्त्याय संचय । राशि । ढेरसमुपस्था समुपस्थान संज्ञा पुं॰समभ्याहार समीप करना । निकट लानापास बगल । ओर । तरफतल्ला तल
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें