🕉️ 20 November 2026, Friday · 09:36:47 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

स्थापन
sthāpana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
स्थापन संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. खड़ा करना । उठाना ।
२. रखना । बैठाना । जमाना ।
३. नया काम खोलना । नया काम जारी करना ।
४. जकड़ना । पकड़ना ।
५. (प्रमाणपूर्वक किसी विषय को) सिद्ध करना । साबित करना । प्रतिपादन ।
६. (शरीर की) रक्षा या आयुवृद्धि का उपाय ।
७. (रक्त का स्राव) रोकने का उपाय ।
८. समाधि ।
९. पुंसवन ।
१०. मकान । घर । आवास ।
११. अन्न की राशि ।
१२. निरूपण ।
१३. पारे की एक क्रिया (को॰) ।
१४. गर्भाधान नामक एक संस्कार (को॰) ।
१५. रंग की व्यवस्था करना । व्यवस्थापन । निर्देशन (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्थापन mfn. (fr. Caus.) causing to stand &c.
maintaining, preserving (see वयः-स्थ्˚)
fixing, determining, Sāh.
स्थापन (अम्), n. causing to stand, fixing, establishing, founding, instituting, raising, erecting (an image &c.), VarBṛS.; Inscr.
putting or placing or laying upon (comp.), Suśr.; Naiṣ., Sch.
fastening, fixing, rendering immovable, BhP.
hanging, suspending, Cat.
strengthening (of the limbs), preservation or prolongation (of life) or a means of strengthening &c., Suśr.; Car.
a means of stopping (the flow of blood), styptic, ib.
storage (of grain), Kṛṣis.
establishment or dialectical proof of a proposition, Madhus.
statement, definition, Sāh.
a partic. process to which quicksilver is subjected, Sarvad.
= पुं-सवन, L.
fixing the thoughts, abstraction, W.
a dwelling, habitation, ib.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1263,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्थापनं [स्था-णिच्-ल्युट्] 1 (a) The act of causing to stand, fixing, founding, establishing, instituting. (b) Regulating, directing. --2 Fixing the thoughts, concentration of the mind, steady application, abstraction. --3 A dwelling, habitation. --4 A ceremony performed on a woman's perceiving the first signs of living conception; cf. पुंसवन.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1148-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्थापनं न० स्था--णिच्--पुक् ल्युट् । १ आरोपणे २ पुंसवनाख्ये गर्भसंस्कारे च मेदि० । ३ समाधौ । युच । स्थापनाप्यत्र स्त्री सा च निवेशने वादे भावपक्षस्य प्रमाणादिना व्यवस्थापने च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5354,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्थापनं क्ली, (स्था + णिच् + ल्युट् ।) रोपणम् । पुंसवनम् । इति मेदिनी ॥ समाधिः । इति विश्वः ॥ (पादादिपिण्डीकरणम् । इति श्रीधर- स्वामी ॥ यथा, भागवते । १० । ४४ । ५ । “उत्थापनैरुन्नयनैश्चालनैः स्थापनैरपि । परस्परं जिगीषन्तावपचक्रतुरात्सनः ॥”
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-446-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "स्थापन" आता है (11)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें