🕉️ 20 November 2026, Friday · 08:58:14 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अधिकार
adhikāra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
(छत्र-चँवर आदि राजसी) अधिकार (2.8.31) प्रक्रिया
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अधिकार १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. कार्यभार: प्रभुत्व । आधिपत्य । प्रधानता । जैसे—'इस कार्य का अधिकार उन्हीं के हाथ में सौपा गया है' (शब्द॰) । क्रि॰ प्र॰—चलाना । —जनाना । —देना । —सौंपना ।
२. स्वत्व । हक । अखितयार जैस—'यह पुछने का अधिकार तुम्हें नहीं है' (शब्द॰) । क्रि॰ प्र॰— देना । —रखना ।
३. दावा कब्जा । प्राप्ति । जैसे—'सेना ने नगर पर अधिकार कर लीया' (शब्द॰) । क्रि॰ प्र॰— करना । —जमाना ।
४. क्षमता: सामर्थ्य । शक्ति ।
५. योग्यता । परिचय । जानापारी । ज्ञान । लियाकत । जैसे—(क) 'इस बिषय में उसे कुछ अधिकार नहीं है' (शब्द॰) ।
३. प्रकरण । शीर्षक । जैसे— वातरोगधिकार ।
७. नाटय़शास्त्र के अनुसार रुपक के प्रधान फल का स्वामित्व या उसकी प्राप्ति की योग्यता । ८० कर्तव्य (को) ।
९. निरीक्षण (को॰) ।
१०. स्थान (को॰)
१. व्याकरण में एक मुख्य या प्रधान नियम जिससे उसके क्षेत्र में' । आनेवाले अन्य नियम भी शासित होते है । विशेष—यह अधिकार तीन प्रकार का होता है—(१)सिहा- वलेकित, (२) मंड़ुकप्लुत ओर (३) गंगाप्रवाह के सदृश ।
अधिकार २पु वि॰ पुं॰ [सं॰ अधिक] अधिक । बहुत ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अधि-कार m. authority
government, rule, administration, jurisdiction
royalty, prerogative
title
rank
office
claim, right, especially to perform sacrifices with benefit
privilege, ownership
property
reference, relation
a topic, subject
a paragraph or minor section
(in Gr.) government, a governing-rule (the influence of which over any number of succeeding rules is called anu-vṛtti q.v.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (20,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अधिकारः 1 Superintendence, watching over; स्त्रीषु कष्टोधिकारः V. 3. 1; यः पौरवेण राज्ञा धर्माधिकारे नियुक्तः Ś. 1 superintendence of religious matters. --2 Duty, office, charge; power, post of authority; authority; निर्णयाधिकारे ब्रवीमि M. 1 I say this in the capacity of a judge; अविश्रामोयं लोकतंत्राधिकारः Ś. 5; द्वीपिनस्तांबूलाधिकारो दत्तः Pt. 1, V. 2. 1; अर्थ˚ administration of pecuniary matters; स्वाधिकारात् प्रमत्तः Me. 1; अधिकारे मम पुत्रको नियुक्तः M. 5; यः सर्वाधिकारेनियुक्तः प्रधानमंत्री स करोतु, अनुजीविना पर˚ चर्चा न कर्तव्या H. 2; शिल्पाधिकारे योग्येयं दारिका M. 1 fit to be initiated into the fine arts. --3 Sovereignty, government or administration, jurisdiction, rule; स्वाधिकारभूमौ वर्तिष्यते Ś. 7 seat of government or jurisdiction; ˚खेदं निरूप्य Ś. 5. --4 Position, dignity, rank; हृताधिकारां मलिनां Y. 1. 70 deprived of the position or rights or privileges of a wife. --5 (a) Right, authority, privilege, claim, title (as to wealth, property &c.); right of ownership or possession; अधिकारः फले स्वाम्यमधिकारी च तत्प्रभुः S. D. 296; वत्सेऽ धिकारः स्थितः Mv. 4. 38 it now belongs to the child. (b) Qualification or authority to perform certain specified duties, civil, sacrificial, religious &c.; as the अधिकार of a king to rule and protect, of a Brāhmaṇa to sacrifice, of a Vaiśya to till or trade &c.; शूद्रोऽधिकारहीनोपि Y. 3. 262; with loc.; निषेकादिश्मशानांतो मंत्रैर्यस्योदितो विधिः । तस्य शास्त्रेऽ धिकारोऽस्मिन् ज्ञेयो नान्यस्य कस्यचित् Ms. 2. 16; श्राद्धाधिकारसंपदस्तु इति भवंतो ब्रुवंतु (repeated in Śrāddha ceremonies). --6 Prerogative of a king. --7 Effort, exertion; कर्मण्येवाधिकारस्ते मा [] फलेषु कदाचन Bg. 2. 47 your business is with action alone &c. --8 Relation, reference; कथा विचित्राः पृतनाधिकाराः Mb. --9 Place = अधिकरण; महत्खलु पुरुषाधिकारं ज्योतिः M. 1. --10 A topic, paragraph or section; प्रायश्चित्त˚ Mit.; See अधिकरण. --11 Counting, enumeration, occasion for counting; संसत्सु जाते पुरुषाधिकारे Ki. 3. 51 ( गणनाप्रस्तावे). --12 (In gram.) A head or governing rule, which exerts a directing or governing influence over other rules; e. g. सर्वस्य द्वे P. VIII. 1. 1; IV. 1. 82-3; तत्पुरुषः 1. 22; अधिकारोयं Sk. (This अधिकार is of three kinds: सिंहावलोकितं चैव मंडूकप्लुतमेव च । गंगाप्रवाहवच्चापि अधिकारस्त्रिधा मतः ॥.) --Comp. --विधिः determination or statement of qualifications to do particular acts; as राजाराजसूयेन यजेत्. --स्थ, --आढ्य a. possessed of authority, invested with office.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0047-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अधिकारः, पुं, (अधि + कृ + घञ् ।) राजादीनां चामरधूननच्छत्रधारणादिव्यापारः । तत्पर्य्यायः । प्रक्रिया २ । इत्यमरः ॥ प्रकरणं । यथा नैमि- त्तिकोऽयं प्रायश्चित्ताधिकार इति मिताक्षरा ॥ स्वामित्वं । यथा “सर्व्वे स्युरधिकारिणः” इति स्मृतिः ॥ अधिकृतदेशादिः । यथा निजाधिकारः भिन्नाधिकारः इत्यादि बहवः शिष्टप्रयोगाः ॥ (यथा मनुः । -- “तस्य शास्त्रेऽधिकारोऽस्मिन् ज्ञेयो नान्यस्य कस्यचित्” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-037-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अधिकार" आता है (40)
प्राभव प्रभुत्व । अधिकारआधिपत्य प्रभुत्व । स्वामित्व । अधिकारअधिकृति अधिकार । स्वत्वस्वता स्वामित्व । अधिकार । हकअधिकरण्य अधिकारपात्रता पात्र होने का भाव । अधिकार । योग्यता । लियाकतदखल अधिकार । कब्जा । क्रि॰ प्र॰—करना ।-में आना ।-में लाना ।-होना । यौ॰—दखल…काबू वश । अधिकार । इख्तियार । जोर । बल । कसअफसरी अधिकार । प्रधानताकटकना अधिकार । इजाराहकीयत स्वत्व । अधिकारहुक्म बड़े का वचन जिसका पालन कर्तव्य हो । कुछ करने के लिये अधिकार के साथ कहन…अमलदारी अधिकार । दखल । शासनइख्तियार अधिकारवश इच्छा । चाहप्रकर अगरु । अगर नामक गंध द्रव्यस्वत्व किसी वस्तु को पाने, पास रखने या व्यवहार में लाने की योग्यता जो न्याय औ…वैशस्त्र शस्त्रहीनतामाम पु ^१ संज्ञा पुं॰पावर पासे का वह पार्श्व जिसपर दो बिंदियाँ बनी रहती हैसंरक्षण हानि या नाश आदि से बचाने का काम । हिफाजतविभुता विभु होने का भाव । सर्वव्यापकताइषू अग्निहोत्रादि शुभ कर्म । इष्टापूर्त । धर्मकार्यओधा † संज्ञा पुं॰दाब दबने या दबाने का भाव । एक वस्तु का दूसरी वस्तु पर उस ओर को जोर जिस ओर …चंगु पु संज्ञा पुं॰दावा वन में लगनेवाली आग जो बाँस या और पेड़ों की डालियों के एक दूसरे से रगड़…मंसब पद । स्थान । पदवीमनसब पद । स्थानइजारा किसी पदार्थ को उजरत या किराए पर देनाकब्जा मूँठ । दस्ता । जैसे—तलवार का कब्जा । दराज का कब्जा । मुहा॰—कब्जे पर हा…चार्ज किसी काम का भार । कार्यभार । जैसे, - (क) उन्होंने ३ तारीख को आफिस का च…ठहराई ठहराने की क्रियामिल्क जमींदारीमुल्क देशगिरफ्त पकड़ने का भाव । पकड़साष्टि पाँच प्रकार की मुक्तियों में से एक प्रकार की मुक्तिहुकूमत अधीनता में रखने की क्रिया या भाव । आज्ञा में रखने का भाव । प्रभुत्व । …गवर्नरी जहाँपर गवर्नर शासन करता हो । प्रेसिड़ेंसी । प्रांतमदाखिलत बाँध । रोक । रुकावट
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें