🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:31:14 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कपिल
kapila
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कपिल १ वि॰ [सं॰] भूरा । मटमैला । तामड़ा रंग का ।
२. सफेद । जैसे,—कपिला गाय ।
कपिल २ संज्ञा पुं॰
१. अग्नि ।
२. कुत्ता ।
३. चूहा ।
४. शिलाजंतु । शिलाजीत ।
५. महादेव ।
६. सूर्य ।
७. विष्णु ।
८. एक प्रकार का सीसम । बरना ।
९. एक मुनि जो सांख्यशास्त्र के अदिप्रवर्तक माने जाते हैं । इनका उल्लेख ऋग्वेद में है । उ॰—अदिदेव प्रभु दीनदयाल । जठर धरेउ जेहि कपिल कृपाला ।—मानस,
१०. पुराण के अनुसार एक मुनि जिन्होंने सगर के पुत्रों को भस्म किया था ।
११. कुशद्वीप के एक वर्ष का नाम । कपिल देश ।——बृहत्॰ पृ॰ ८५ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कपिल mf(आ)n. (√ कम्, Uṇ. i, 56; more probably connected with कपि, BRD.), ‘monkey-coloured’, brown, tawny, reddish, RV. x, 27, 16; ŚBr.; R. &c.
red-haired, Mn. iii, 8
कपिल (अस्), m. the brown or tawny or reddish colour, Suśr.
a kind of mouse
a kind of ape, Kathās.
a (brown) dog, L.
incense, L.
N. of an ancient sage (identified by some with Viṣṇu and considered as the founder of the Sāṃkhya system of philosophy), MBh.; Bhag. &c.
N. of several other men
of a Dānava, Hariv. 197; BhP.
of a Nāga, MBh. iii, 8010; Hariv. &c.
of a Varṣa in Kuśa-dvīpa, VP. ii, 4, 37
of several mountains
a form of fire, MBh. iii, 14197
N. of the sun, MBh. iii, 154
कपिल (आस्), m. pl. N. of a people, VarBṛS.
of the Brāhmans in Śālmala-dvīpa, VP. ii, 4, 31
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (250,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कपिल a. [कपि-लच्] 1 Tawny, reddish; वाताय कपिला विद्युत् Mbh. --2 Having tawny hair; Ms. 3. 8; (Kull. = कपिलकेशा). --लः 1 N. of a great sage. [He reduced to ashes the 60,000 sons of Sagara who, while searching for the sacrificial horse of their father taken away by Indra, fell in with him and accused him of having stolen it; (see U. 1. 23). He is also said to have been the founder of the Sāṃkhya system of philosophy]. --2 A dog. --3 Benzoin. --4 Incense. --5 A form of fire. --6 The tawny colour. --7 Impure benzoin. --8 N. of the sun. --9 N. of a country. --10 One of the incarnations of Viṣṇu. --ला 1 A brown cow. --2 A kind of perfume. --3 A kind of timber. --4 The common [] leech. --5 N. of the female elephant of the south-east. --Comp. --अक्षी a kind of deer. --अंजनः N. of Śiva. --अश्वः an epithet of Indra. --आचार्यः Viṣṇu. --द्युतिः the sun. --द्राक्षा a vine with brown grapes. --द्रुमः a kind of perfume. --धारा {1} N. of the Ganges. {2} a holy place. --स्मृतिः f. the Sāṃkhya Sūtras of Kapila.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0377-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कपिल पु० कबृ वर्णे इलच् बस्य पश्च, अपि + सिध्मा० लच् वा । सांख्यशास्त्रप्रवर्त्तके १ मुनिभेदे कर्द्दमप्रजापतेर्देवहूतिगर्भज- पुत्ररूपे २ भगवदवतारभेदे । ३ वह्नौ ४ कुक्कुरे च हेम० । (शिलारभ) ५ लिह्लके रत्नमा० । ६ पिङ्गलवर्णे । ७ त- [] द्वति त्रि० अमरः । स च वर्णः नीलपीतमिश्रितवर्ण्ण इति रभसः रोचनाच्छविरित्याथे । साङ्ख्यमतञ्च द्विविधं सेश्व- रनिरीश्वरभेदात् तत्र सेश्वरसांख्यशास्त्रं भगवदवतारः कपिलः प्रणीतवान् । निरीश्वरसांख्यन्तु अग्न्यवतारः कपिलः” “अग्निः स कपिलो नाम सांख्यशास्त्रप्रवर्त्तकः” इति स्मृतेः । तत्र निरीश्वरसांख्यप्रवृत्त्यादि यथा सां० का० उक्तं यथा “पुरुषार्थ ज्ञानमिदं गुह्यम्परमर्षिणा समाख्यातम् । स्थित्युत्पत्तिप्रलयाश्चिन्त्यन्ते यत्र भूतानाम् । एतत्पवित्रभग्र्यं मुनिरासुरयेऽनुकम्पया प्रददौ । आसुरि- रपि पञ्चशिखाय तेन बहुधा कृतन्तन्त्रम् । शिष्यपर- म्परायातमीश्वरकृष्णेन चैतदार्य्याभिः । संक्षिप्तमार्य्य मतिना सम्यग्विज्ञाय सिद्धान्तम् । सप्तत्या किल येऽर्था- स्तेऽर्थाः कृत्स्नस्य षष्टितन्त्रस्य । आख्यायिकाविरहिताः परवादविवर्ज्जिताश्चापि” विवृतञ्चैतदस्माभिः सा० त० कौ० व्याख्योपक्रमे यथा “अथ त्रिविधदुःखात्यन्तनिवृत्तिरत्यन्तपुरुषार्थः” इत्यादिक- सूत्रजातात्मकं षडध्यायीरूपं शास्त्रम् कपिलमुनिः आसु- रिनामानं मुनिमुपलक्ष्यीकृत्य प्रणिनाय तेनापि ततः श्रुत्वा तदर्थानुगुणं संक्षिप्तमपरं शास्त्रं स्वशिष्याय पञ्चशिखायो प्रदिष्टमेवं लोके प्रचारमुपगतेऽस्मिन् शास्त्रे ईश्वरकृष्णेन विद्वद्वर्य्येणाख्यायिकापरवादनिराकणवर्जं षष्टिपदार्थीप्रति- पादनाय द्धासप्ततिरार्य्याः निर्म्मिताः । एतच्छास्त्रस्य तु “सङ्क्यां प्रकुर्व्वते यस्मात् प्रकृतिं च प्रचक्षते । तत्त्वानि च चतुर्व्विंशत् तेन साङ्क्यं प्रकीर्त्तितम्” इति महाभा- रतवाक्यानुसारेण प्रकृतिपुरुषसम्यग्विवेकज्ञानरूप्रसङ्क्या- याः, प्रकृत्यादिचतुर्विंशतितत्त्वसङ्ख्यायाश्च प्रतिपादनात् साङ्ख्याशब्दाभिधेयता । तदिदं शास्त्रं चिकित्साशास्त्र- मिव चतुर्व्यूहम् यथा रोगः रोगनिदानं रोगनिवृत्त्यु पायः रोगनिवृत्तिरित्येते पदार्थाः चिकित्साशास्त्रगताः एवं हेयं दुखं, तन्निदानं चित्तादि, तन्निवृत्त्युपायो विवे कसाक्षाल्कारः, दुःखनिवृत्तिश्चेत्येते पदार्थाः अत्र शास्त्रे प्राध्यान्येनोपदिष्टाः प्रसङ्गागताश्चान्ये । प्रछप्तेः साम्या- बस्थापन्नगुणतयात्मि कायाः सर्गभेदेऽप्येकत्वं, खर्गामवर्गरूप- प्रयोजनवत्त्वम्, परार्थतया प्रष्टत्तिमत्त्वञ्च, असङ्गस्य चेत- नस्य पुरुषस्य प्रकृतिकार्य्योभ्यो भेदः, अकर्तृखं जन्ममर- णादिव्यवस्यान्यथानुपपत्तेर्बहुत्वञ्च, प्रकृतेः पुरुषस्य चो- भयोः अस्तित्वं, संयोगः, वियोगश्च स्थूलसूक्ष्मभूतानां स्थितिरिव्येते दश प्रदार्थाः मौलिकाः । तथा अविद्या- [] ऽस्मितारागद्वेषाभिनिवेशात्मकाः पञ्च विपर्य्ययाः इन्द्रियादीनां स्वस्वव्यापारेऽसामार्थ्यम् “बाधिर्य्यं कुष्ठि- तान्धत्वं जडताऽजिघ्रता तथा । मूकता कौण्यपङ्गु- त्वं क्लैव्योदावर्त्तमन्दता” । इत्येकादशविधम्, नवधा तुष्टयोऽष्टधा सिद्धयः तासां विपर्य्ययः सप्तदशधा इत्येवम- ष्टाविंशतिः नवधा तुष्टयोऽष्टौ सिद्धयैत्येवं षष्टिः पदा- र्थाः “प्रधानास्तित्वमेकत्वमर्थवत्त्वमथान्यता । पारार्थ्यञ्च तथानैक्यं वियोगो योग एव च । शेषवृत्तिरकर्तृत्वं मौलि कार्थाः स्मृता दश । विपर्य्ययः प्रञ्चविधस्तथोक्ता नवतुष्टयः । करणानामसामर्थ्यमष्टाविंशतिधा मतम् । इति षष्टिः पदार्थानामष्टाभिः सिद्धिभिः सह” । इति राजवार्त्ति- कोक्ता उप
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कपिलः पुं, (कमु कान्तौ “कमेः पश्च” । उणां १ । [] ५६ । इलच् । पश्चान्तादेशः ।) मुनिविशेषः । स तु ज्ञानभक्तिसांख्ययोगप्रचारार्थभगवदतारः । कर्द्द- मप्रजापतेरौरसाद्देवहूतिगर्भजातः । इति श्री- भागवतम् ॥ (यथा गीतायां १० । २६ । “गन्धर्ब्बाणां चित्ररथः सिद्धानां कपिलो मुनिः” ॥ सगरराजसन्ततिष्वंसकारी रसातलस्थः कपिलो मुनिः केषाञ्चिन्मते साङ्ख्ययोगप्रचारकर्त्ता न । अयन्तु अपरः कश्चित् स्वनामख्यातो मुनिः । एतदर्थे प्रमाणं यथा, रघुः ३ । ५० । “अतोऽयमश्वः कपिलानुकारिणा पितुस्त्वदीयस्य मयापहारितः” ॥) अग्निः । कुक्कुरः । इति हेमचन्द्रः ॥ सिह्लकनाम- गन्धद्रव्यम् । इति रत्नमाला ॥ पिङ्गलवर्णः । तद्- युक्ते त्रि । इत्यमरः । १ । ५ । १६--१९ ॥ नीलपीतः । कपिलः । इति रभसः ॥ “कपिलो रोचनाच्छविरि- त्यन्ये” । इतिभरतः ॥ (यथा, महाभारते ३ । ३ । २४ । “अनन्तः कपिलो भानुः कामदः सर्व्वतोमुखः” ॥ महादेवः । यथा तत्रैव १३ । १७ । ९७ । “कपिलः कपिशः शुक्लः आयुश्चैव परोऽपरः” ॥ विष्णुः । यथा तत्रैव १३ । १४९ । १०९ । “सनात्सनातनतमः कपिलः कपिरव्ययः” ॥ नागविशेषः । यथा, हरिवंशे ३ । ११४ । “शङ्खश्च शङ्खपालश्च कपिलो वामनस्तथा” ॥ दानवभेदः । यथा तत्रैव ३ । ८२ । “अयोमुखः शम्बरश्च कपिलो वामनस्तथा” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-024-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कपिल" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें