🕉️ 19 November 2026, Thursday · 06:10:28 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

पिंगल
piṃgala
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पिंगल १ वि॰ [सं॰ पिंङ्गल]
१. पीला । पीत ।
२. भुरापन । लिए लाल । दीपशिखा के रंग का तामड़ा ।
३. भुरापन लिए पीला । सुंघनी रंग का । ऊदे रंग का ।
पिंगल २ संज्ञा पुं॰ १एक प्राचीन मुनि या आचार्य जिन्होने छंदः सुत्र बनाए । ये छंद—शास्त्र के आदि आचार्य माने जाते हैं और इनके ग्रंथ की गणना वेदांगों में है ।
२. उक्त मुनि का बनाया छंदः- शास्त्र ।
३. छंद शास्त्र ।
४. साठ संवत्सरों में से ५१ वाँ संवत्सर ।
५. एक नाग का नाम ।
६. भैरव राग का एक पुत्र अर्थात् एक राग जो सबेरे गाया जाता है ।
७. सुर्य का एक पारिपार्श्विक या गण ।
८. एक निधि का नाम ।
९. बंदर । कपि ।
१०. अग्नि ।
११. नकुल । नेवला ।
१२. एक यज्ञ का नाम ।
१३. एक पर्वत का नाम ।
१४. मार्कडेय पुराण में वर्णित भारत के उत्तर पश्चिम में एक देश ।
१५. पीतल ।
१६. हरताल ।
१७. उल्लु पक्षी ।
१८. उशोर । खस ।
१९. रास्ना ।
२०. एक प्रकार का फनदार साँप ।
२१. एक प्रकार का स्थावर विष ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पिङ्गल mf(आ and ई)n. (cf. g. गौरादि and कडारादि), reddish-brown, tawny, yellow, gold-coloured, AV. &c. &c.,
(in alg. also as N. of the 10th unknown quantity)
having r˚-b˚ eyes, KātyŚr., Sch.
पिङ्गल m. yellow colour, W.
fire, L.
an ape, L.
an ichneumon, L.
a small kind of owl, L.
a small kind of lizard, L.
a species of snake, Suśr.
a partic. vegetable poison, L.
(with Jainas) N. of a treasure
the 51st (or 25th) year in a 60 years' cycle of Jupiter, Var.
N. of Śiva or a kindred being, GṛS.; Gaut. &c.
of an attendant of Śiva, Kathās.
of an attendant of the Sun, L.
of a Rudra, VP.
of a Yakṣa, MBh.
of a Dānava, Kathās.
of a Nāga or serpent-demon, MBh. i, 1554 (the supposed author of the Chandas or treatise on metre regarded as one of the Vedāṅgas, identified by some with Patañjali, author of the Mahā-bhāṣya)
of sev. ancient sages, MBh.; R. &c.
पिङ्गल m. pl. N. of a people, MārkP.
पिङ्गल n. a partic. metal, L.
yellow orpiment, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (624,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पिंगल a. [पिंग-सिध्मा˚ लच्, पिंगं लाति, ला-क वा Tv.] Reddish-brown, yellowish, brown, tawny; R. 12. 71; Ms. 3. 8. --लः 1 The tawny colour. --2 Fire. --3 A monkey. --4 An ichneumon. --5 A small owl. --6 A kind of snake. --7 N. of an attendant on the sun. --8 N. of one of Kubera's treasures. --9 N. of a reputed sage, the father of Sanskrit prosody, his work being known as पिगलच्छंदःशास्त्र; छंदोज्ञानानंधिं जघान मकरो वेलातटे पिंगलं Pt. 2. 33. --लं 1 Brass. --2 Yellow orpiment. --ला 1 A kind of owl. --2 The Śiśu tree (शिंशपा). --3 A kind of metal. --4 A particular vessel of the body. --5 The female elephant of the south --6 N. of a courtezan who became remarkable for her piety and [] virtuous life; (the Bhāgavata mentions how she and Ajamīḍha were delivered from the trammels of the world). --Comp. --अक्षः an epithet of Śiva. --लौहं brass.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0700-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पिङ्गल पु० पिङ्ग + सिध्मा० लच् पिङ्गं लाति--क वा । १ नील- पीतमिश्रितवर्णे ३ तद्वति त्रि० अमरः । अस्मिन् परे घोषा० पूर्वपूर्वपदमाद्युदात्तम् । प्राकृतभाषयाच्छन्दोग्रन्थकारके ३ नागभेदे ४ रुद्रे ५ सूर्यपारिपार्श्विकभेदे ६ निधिभेदे ७ वा- नरे नकुले ८ स्थावरविषभेदे च हेमच० । ९ क्षुद्रोलूके राजनि० “देशभङ्गोऽथ दुर्भिक्षं समासात् कथयाम्यहम् । पिङ्गले चारुपद्माक्षि! दुर्भिक्षं नर्मदातटे” इति ज्यो० त० उक्ते प्रभवादिबर्षमध्ये १० वर्षभेदे च । ११ नागराजभेदे भा० आ० ३५ अ० । १२ यक्षभेदे भा० व० २३० अ० । १३ रीतौ पित्तले १४ शिंशपायां च स्त्री राजनि० । १५ वामनदिग्- गजस्य स्त्रियां कुमुदस्य १६ करिण्यां मेदि० । १७ कर्णि- कायां तन्त्रोक्ते १८ नाडीभेदे हेमच० । इडाशब्दे दृश्यम्
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4325,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पिङ्गलं, क्ली, (पिङ्गं लातीति । ला + कः ।) रीतिः । इति राजनिर्घण्टः ॥
पिङ्गलः, पुं, (पिङ्गो वर्णोऽस्यास्तीति । पिङ्ग + “सिध्मादिभ्यश्च ।” ५ । २ । ९७ । इति लच् ।) नीलपीतमिश्रितवर्णः । तत्पर्य्यायः । कडारः २ कपिलः ३ पिङ्गः ४ पिशङ्गः ५ कद्रुः ६ । तद्- वति, त्रि । इत्यमरः । १ । ५ । १६ ॥ केचित् द्वयं द्वयं पर्य्यावमाहुः । अत्र नीलपीतः कपिलः । रोचनाभः पिशङ्गः । कनकपिङ्गलः कद्रुः । इति सुभूतिः ॥ “पिशङ्गो रोचना पाण्डुः कद्रुः कनकपिङ्गलः ॥” इति नाममाला ॥ “पिङ्गदीपशिखाभः स्यात् पिशङ्गः पद्मधूलिवत् । पीतनीलहरिद्रक्तः कडारस्तृणवह्निवत् ॥ अयन्तूद्रिक्तः पीताङ्गः कपिलो रोचनाच्छविः ॥ इत्यत्र भेदोऽपि दृश्यते । अल्पभेदत्वादिहासौ नादृतः ।” इति तट्टीकायां भरतः ॥ * ॥ नाग- भेदः । (यथा, महाभारते । १ । ३५ । ९ । [] “निष्ठानको हेमगुहो नहुषः पिङ्गलस्तथा ॥”) रुद्रः । चण्डांशुपारिपार्श्विकः । निधिभेदः । कपिः । अग्निः । इति मेदिनी । ले, ११३ ॥ मुनिविशेषः । (यथा, महाभारते । १ । ५३ । ६ । “ब्रह्माभवत् साङ्गरवो अध्वर्य्युश्चापि पिङ्गलः ॥”) नकुलः । स्थावरविषविशेषः । इति हेमचन्द्रः । ४ । १६५ ॥ क्षुद्रोलूकः । इति राजनिर्घण्टः ॥ (यक्षविशेषः । यथा, महाभारते । ३ । २३० । ५१ । “पिङ्गलो नाम यक्षेन्द्रो लोकस्यानन्ददायकः ॥” पर्व्वतविशेषः । इति ब्रह्माण्डपुराणम् ॥) प्रभवादिषष्टिवर्षान्तर्गतैकपञ्चाशत्तम्रवर्षः । यथा, “देशभङ्गोऽथ दुर्भिक्षं समासात् कथयाम्यहम् । पिङ्गले चारुपद्माक्षि ! दुर्भिक्षं नर्म्मदातटे ॥” इति ज्योतिस्तत्त्वम् ॥ * ॥ पिङ्गलाचार्य्यकृतच्छन्दोग्रन्थविशेषः । यथा, -- “जो विविहमत्तसायरपारं पत्तो विविमलमै हेलम् । पढमं भासतरण्डो नाओसो पिङ्गलो जयै ॥” अस्य व्याख्या । “अथ छन्दःशास्त्रकर्त्तुः पिङ्गलाचार्य्यस्य स्तुति- रूपं मङ्गलं निर्विघ्नग्रन्थपरिसमाप्तये ग्रन्थकृत् करोति । विविधा नानाप्रकारकविन्यासविशिष्टा मात्रा यत्र तद्विविधमात्रं छन्दःकदम्बं तदेवं सागरः अतिदुर्गमत्वात् भाषा एव तरण्डा नौर्यस्य । प्राकृते ह्नस्वता तेन भाषयैव छन्दः- शास्त्रमुक्तवानित्यवगम्यते । केचित्तु लघुगुरु- रूपा या विविधा मात्रा सैव सागरः तत्पारं प्राप्तः अपिरवधारणे । विमलया मत्या हेला यत्र तद्यथा स्यात् निर्म्मलबुद्ध्या हेलयैव पारं गत इत्यर्थः । प्रथममित्यनेन छन्दःशास्त्रस्य प्रथमप्रणेतायमित्यवगम्यते । अर्थान्तरमप्यने- नैव व्यज्यते यो विविधमात्राभिः सागरपारं प्राप्तः विः पक्षी अर्थाद्गरुडः तस्य विमलमतौ हेला यत्र तत् यथा स्यात् भाषा अनुनयवाक् सैव नौर्यस्य ईदृशो नागो जयति । एवं हि श्रूयते भोक्तुमुद्यतं गरुडं दृष्ट्वा सकौशलं सवि- नयं तमुवाच भो गरुड ममेदं कौशलं पश्य यद्येकवारलिखितं मया लिख्यते तदा मां भक्ष इत्युक्त्वा सागरतीरं षड्विंशत्यक्षरपर्य्यन्तं प्रस्तारं प्रदर्श्य समुद्रं प्रविवेश गरुडोऽपि वञ्चनां गुरु- त्वेन तञ्च मत्वा तद्देशाद्विरराम एतादृशं बुद्धि- गौरवं यस्य अतएव जयति उत्कर्षेण वर्त्तते तं प्रति प्रणतोऽस्मीति व्यज्यते अथवा गाथायां भगणोपन्यासो मङ्गलार्थः प्रथमं भृत्योदासी- नयोर्भगणजगणयोर्योगोऽनुचितोऽपि कथमित्य- वहितैर्भाव्यम् ।” इति पिङ्गलग्रन्थस्तट्टीका च ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-136-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
पिङ्गलकपिङ्गलकाण्वपिङ्गलगान्धारपिङ्गलच्छन्दःसूत्रपिङ्गलच्छन्दोवृत्तिपिङ्गलच्छन्दोवृत्तिव्याख्यापिङ्गलज्यपिङ्गलतत्त्वप्रकाशिकापिङ्गलतत्त्वप्रकाशिनीपिङ्गलत्वपिङ्गलनागपिङ्गलप्रकाशपिङ्गलप्रणवोपनिषद्पिङ्गलप्रदीपपिङ्गलभावोद्द्योतपिङ्गलमतप्रकाशपिङ्गलरोमन्पिङ्गललोहपिङ्गललौहपिङ्गलवत्साजीवपिङ्गलवार्त्तिकपिङ्गलवृत्तिपिङ्गलसारपिङ्गलसारविकाशिनीपिङ्गलसूत्रपिंगलापिंगलाक्षपिङ्गलातन्त्रपिङ्गलामतपिङ्गलामृतपिङ्गलार्थदीपपिङ्गलार्यापिंगलिकापिंगलितपिङ्गलिन्पिङ्गलिमन्पिङ्गलेश्वरपिङ्गलेश्वरतीर्थपिङ्गलेश्वरमाहात्म्यपिङ्गलेश्वरी
🔁 जिनके अर्थ में "पिंगल" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें