🕉️ 19 November 2026, Thursday · 05:44:50 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

गुंजा
guṃjā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
घुँघची (गुंजा) (2.4.98) काकचिंची · कृष्णला
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
गुंजा संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ गुञ्जा]
१. घुँघुची नाम की लता । विशेष-यह जंगल में झाड़ों पर चढ़ती है और इसकी फलियों में से अरहर के बराबर खूब लाल दाने निकलते हैं । वि॰ दे॰ घुँघची ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गुञ्जा f. humming, L.
a kettle-drum, Bhaṭṭ. xiv, 2
Abrus precatorius (bearing a red and black berry which forms the smallest of the jeweller's weights), Suśr.; VarBṛS.; Pañcat.
the berry of Abrus precatorius (averaging about 1 5/16 grains troy) or the artificial weight called after it (weighing about 2 3/16 grains, = 1/5 Ādya-māṣaka or Māṣaka, = 3 or 2 barley-corns, = 4 grains of rice, = 2 grains of wheat, L.; with physicians 7 Guñjās = 1 Mātha, with lawyers 7 1/2 Guñjās), Yājñ. iii, 273; Cāṇ.; VarBṛS.
a kind of plant with a poisonous root, Suśr. v, 2, 3
(= गञ्जा) a tavern, L.
reflection, meditation, L.
गुञ्जा f. a drum, Bhaṭṭ.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (356,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गुंजा [गुंज्-अच्] 1 A small shrub of that name, bearing a red black berry; अंतर्विषमया (for ˚य्यः) ह्येता बहिश्चैव मनोरमाः । गुंजाफलसमाकारा योषितः केन निर्मिताः ॥ Pt. 1. 196; किं जातु गुंजाफलभूषणानां सुवर्णकारेण वनेचराणां Vikr. 1. 25. --2 A berry of this shrub used as a weight, measuring on an average {1} (5/16) grains Troy, or an artificial weight called Guñja measuring about {2} (3/16) grains. --3 Humming, a low murmuring sound. --4 A kettle-drum; Bk. 14. 2. --5 A tavern. --6 Reflection, meditation, --7 A kind of plant with a poisonous root.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0460-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गुञ्जा स्त्री गुजि--अच् । १ लताभेदे (कुँच) तत्फलेऽपि ह- क्यादिरितत्वादणो लुक् । “तुल्या यवाभ्यां कथितात्र गुञ्जेति” लीलावती । २ गोधूमद्वयनाने, राजनि० ३ चतुर्धान्यमाने, वैद्यकम् “श्वेता रक्तोच्चटा प्रोक्ता कृष्णला चापि सा स्मृता । रक्ता सा काकचिञ्ची स्यात् काक- णन्ती च रत्तिका । काकादनी काकपीलुः सा स्मृता काकवल्लरी” “श्वेतरक्तप्रभेदेन ज्ञेयं गुञ्जा- द्वयं बुधैः । गुञ्जाद्वयं तु केश्य स्यात् वातपित्त- [] ज्वरापहम् । मुखशोषश्रमश्वासवृष्णामदविनाशनम् । नेत्रामयहरं वृष्यं बल्यं कण्डव्रणं हरेत् । कृमीन्द्रलुप्तकुष्ठानि रक्ता च धवलाऽपि च” भावप्र० तद्गुणा उक्ताः । सितगुञ्जा चाभिचारकर्म्मभेदे वि- हिता । “जपित्वा सितगुञ्जानां कुडवं कुलिकोदये” शा० ति० नवदुर्गामन्त्राभिचारे । तत्र स्मार्त्तवैदिकपौरा- णिककृत्येषु त्रियवमिता गुञ्जा वैद्यके तु चतुर्यव- मितेति भेदः । कर्षशब्दे १७७४ पृ० दृश्यम् । “सहसि प्लवगैरुपासितं न हि गुञ्जाफलमेति सोष्मताम्” माघः । “अन्तर्विषमयाह्येता बहिश्चैव मनोरमाः गुञ्जाफलसमाकाराः स्वभावादेव योषितः” पञ्चत० । “तेनेयं मधुगन्धलुब्धमनसा गुञ्जालता सेव्यते” भ्रमरा० । कर्त्तरि अच् । ४ पटहे । भावे अ । ५ कल- ध्वनौ मेदि० ६ चर्च्चायां त्रिका० । आधारे अ । ७ मदिरागृहे शब्दरत्ना० । तत्र सुरासवगन्धेन भ्रमर- गुञ्जाबाहुल्यात् तथात्वम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2597-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गुञ्जा, स्त्री, (गुञ्जतीति । गुजि + अच् । अस्याः पक्वफलगुच्छे शब्दबाहुल्यात्तथात्वम् ।) लता- विशेषः ॥ कुँच इति भाषा ॥ तत्पर्य्यायः । काकचिञ्ची २ कृष्णला ३ । इत्यमरः । २ । ४ । ९८ ॥ साङ्गुष्ठा ४ रक्तिका ५ काकणन्तिका ६ काका- दनी ७ काकतिक्ता ८ काकजङ्घा ९ शिख- ण्डिनी १० । इति रत्नमाला ॥ चूडामणिः ११ सौम्या १२ शिखण्डी १३ अरुणा १४ ताम्रिका १५ शीतपाकी १६ उच्चटा १७ कृष्णचूडिका १८ रक्ता १९ काम्बोजी २० भिल्लभूषणा २१ वन्या २२ श्यामलचूडा २३ काकचिञ्चिका २४ । अस्या वीजगुणाः । तीक्ष्णत्वम् । उष्णत्वम् । इति राज- निर्घण्टः ॥ कुष्ठव्रणनाशित्वम् । इति राज- वल्लभः ॥ अस्याः शिफागुणः । वान्तिकारि- त्वम् । शूलविषनाशित्वञ्च । वश्यकर्म्मणि श्वेता प्रशस्ता । इति राजनिर्घण्टः ॥ * ॥ (इयन्तु श्वेतरक्तभेदेन द्विविधम् । यदुक्तं भावप्रकाशे । “श्वेतरक्तप्रभेदेन ज्ञेयं गुञ्जाद्वयं बुधैः । गुञ्जाद्वयन्तु केश्यं स्यात् वातपित्तज्वरापहम् ॥ मुखशोषश्रमश्वासतृष्णामदविनाशनम् । नेत्रामयहरं वृष्यं बल्यं कण्डूव्रणं हरेत् ॥ कृमीन्द्रलुप्तकुष्ठानि रक्ता च धवलापि च ॥” श्वेतगुञ्जा तु अभिचारकर्म्मणि प्रशस्ता । यथा, नवदुर्गामन्त्राभिचारे । “जपित्वा सितगुञ्जानां कुडवं कुलिकोदये ॥” इत्यादि ॥ गुञ्जाफलन्तु विषप्रायत्वात् कदापि स्वस्थैर्न भोक्त- व्यम् । अस्या विषमयत्वमुक्तं यथा, पञ्चतन्त्रे । ४ । ५८ । “अन्तर्विषमया ह्येता वहिश्चैव मनोरमाः । गुञ्जाफलसमाकाराः स्वभावादेव योषितः ॥”) चतुर्यवपरिमाणम् । रति इति भाषा । (यथा, -- “यवोऽष्टसर्षपैः प्रोक्तो गुञ्जा स्यात्तच्चतुष्टयम् ॥” इति शार्ङ्गधरेपूर्व्वखण्डे प्रथमेऽध्याये ॥) चतुर्धान्यपरिमाणम् । इति शुभङ्करः ॥ गोधूम- द्वयमानम् । इति राजनिर्घण्टः ॥ (गुञ्जति शब्दायते इति । कर्त्तरि अच् ।) पटहः । (गुञ्जनमिति । गुजि + भावे अप् ।) कल- ध्वनिः । इति मेदिनी ॥ (गुञ्ज्यते भ्रमरादिभि- र्मद्यपायिभिर्वा यत्र + अधिकरणे अप् घञ् वा ।) मदिरागृहम् । इति शब्दरत्नावली ॥ चर्च्चा । इति त्रिकाण्डशेषः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-333-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "गुंजा" आता है (35)
काकिणी घुँघची । गुंजासंचाली गुंजा । घुँघचीपाटहिका गुंजा । घुँघुचीकृष्णचूडा गुंजा । घुँघुचीचिंची गुंजा । घुँघवीताम्रिका गुंजा । घुँघचीचिरम गुंजा । घुँघचीचिंचिका गुंजा । घुँघचीभिल्लभूषण घुँघची । गुंजासांगुष्ठा गुंजाचुहटनी † संज्ञा घुँघची । गुंजारतगिरा गुंजा । घुघचीकृष्णाल घुँघुची । गुंजाचिरमिटी गुंजा । घुँघचीभीलभूषण गुंजा । घुँघचीमित्रपंचक वैद्यक के अनुसार घी, शहद, गुंजा, सुहागा और गुग्गुल इन पाँचों का समूहवक्त्रशल्या गुंजा । घुँघचीकनीचि शकटकांची मेखला । क्षुद्रघंटिका । करधनीकाकली मधुर ध्वनि । कलनादसप्तला सातलाकुंचिका घुँधची । गुँजावन्या मुदगपर्णीकाकजंघा चकसेनी । मसी । विशेष—इसका पौधा तीन चार हाथ तक ऊँचा जाता है । इसके डंठल…शीतपाकी काकोलीइंद्राशन भाँग । सिद्धि । विजयाशिखंडिनी मोरनी । मयूरीसप्तभद्र सिरिस । शिरीष वृक्षशीतपाकिनी काकोली नामक अष्टवर्गीय ओषधिरक्ता संगीत में पंचम स्वर की चार श्रुतियों में से दूसरी श्रुति का नामशिखंडी पीली जूही । स्वणीयूथिकारत्ती एक प्रकार का बहुत छोटा मान, जिसका व्यवहार सोने या ओधिषयों आदि के तौलने…सुर्ख रक्त वर्ग का । लालकृस्नला पु संज्ञा स्त्री॰ घुँघची । गुँजाशारंगष्टा काकजंघा
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें