🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:30:10 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

धारा
dhārā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
ये पाँच चालें 'धारा' कहलाती हैं (2.8.49)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
धारा संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] घोड़े की चाल । विशेष— प्राचीन भारतवासियों ने घोड़ों की पाँच प्रकार की चालें मानी थीं— आस्कंपित, धारितक, रेचित, वल्लित और प्लुत ।
२. किसी द्रव पदार्थ की गतिरपरंपरा । पानी आदि का बहाव या गिराव । अखंड़ प्रवाह । धार ।
३. लगातार गिरता या बहता हुआ कोई द्रव पदार्थ ।
४. पानी का झरना । सोता । चश्मा ।
५. काटनेवाले हथियार का तेज सिरा । बाढ़ । धार ।
६. बहुत अधिक वर्षा ।
७. समूह । झुँड़ ।
८. सेना अथवा उसका अगला भाग ।
९. घडे़ आदि में बनाया हुआ छेद या सूराखा ।
१०. संतान । औलाद ।
११. उत्कर्ष । उन्नति । तरक्की ।
१२. रथ का पहिया ।
१३. यश । कीर्ति ।
१४. प्राचीन काल की एक नगरी का नाम जो दक्षिण देश में थी ।
१५. महाभारत के अनुसार एक प्राचीन तीर्थ ।
१६. वाक्यावलि । पंक्ति ।
१७. लकीर । रेखा ।
१८. पहाड़ की चोटी ।
१९. मालवा की एक राजधानी जो राजा भोज के समय में प्रसिद्ध थी । कहते हैं, भोज ही उज्जयिनी से राजधानी धारा लाए थे ।
२०. बाग का घेरा (को॰) ।
२१. रात्रि (को॰) ।
२२. हल्दी (को॰) ।
२३. कान का सिरा (को॰) ।
२४. वाणी (को॰) ।
२५. कर्ज । ऋण (को॰) ।
२६. एक प्रकार का पत्थर (को॰) ।
२७. अफवाह । चर्चा (को॰) ।
२८. क्रम । पद्धति ।
२९. नियम या विधान का एक अंश । दफा (को॰) ।
३०. साहित्यिक प्रवृत्ति अथवा उपविभाजन । साहित्य का कोई प्रवाह या उपविभाग । जैसे, छायावादी काव्यधारा, निर्गुण काव्यधारा ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. धारा f. stream or current of water
(cf. त्रि-, द्वि-, शत-, सहस्र-), flood, gush, jet, drop (of any liquid), shower, rain (also fig. of arrows, flowers, &c.; वसोर् ध्˚, ‘source of good’, N. of a partic. libation to Agni, AV.; ŚBr.; MBh.; of a sacred bathing-place, MBh.; of Agni's wife, BhP.)
a leak or hole in a pitcher &c., L.
the pace of horse, Śiś. v, 60 (5 enumerated, viz. धोरित, वल्गित, प्लुत, उत्-तेजित, उत्-तेरित, or आ-स्कन्दित, रेचित for the two latter, L.; with परमा, the quickest pace, Kathās. xxxi, 39)
uniformity, sameness (as of flowing water?), L.
custom, usage, W.
continuous line or series (cf. वन-)
fig. line of a family, L.
N. of a sacred bathing-place (also with माहेश्वरी cf. above), MBh.
of a town (the residence of Bhoja), Cat.
2. धारा f. (√ 2. धाव्) margin, sharp edge, rim, blade (esp. of a sword, knife, &c.; fig. applied to the flame of fire), RV.; ŚBr.; MBh.; Kāv. &c.
the edge of a mountain, L.
the rim of a wheel, Ragh. xiii, 15
the fence or hedge of a garden, L.
the van of an army, L.
the tip of the ear, L.
highest point, summit (cf. ˚राधिरूढ) glory, excellence, L.
night, L.
turmeric, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (515,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
धारा 1 A stream or current of water, a line of descending fluid, stream, current; Bh. 2. 93; Me. 55; R. 16. 66; आबद्धधारमश्रु प्रावर्तत Dk. 74. --2 A shower, a hard or sharp-driving shower. --3 A continuous line or series; Bv. 2. 20. --4 A leak or hole in a pitcher. --5 The pace of a horse; धाराः प्रसाधयितुमव्यतिकीर्णरूपाः Śi. 5. 60. --6 The margin, edge or border of anything; ध्रुवं स नीलोत्पलपत्रधारया शमीलतां छेत्तुमृषिर्व्यबस्यति Ś. 1. 18. --7 The sharp edge of a sword, axe, or of any cutting instrument; तर्जितः परशुधारया मम R. 11. 78; 6. 42; 10. 86, 41; Bh. 2. 28. --8 The edge of a mountain or precipice. --9 A wheel or the periphery of a wheel; R. 13. 15. --10 A garden-wall, fence, hedge. --11 The van or front line of an army. [] --12 The highest point, excellence --13 A multitude. --14 Fame. --15 Night. --16 Turmeric. --17 Likeness. --18 The tip of the ear. --19 Speech. --20 Rumour, report. --Comp. --अग्रं the broad-edged head of an arrow. --अंकुरः {1} a drop of rain. {2} hail. {3} advancing before the line of an army (to defy the enemy). --अंगः a sword. --अटः {1} the Cātaka bird. {2} a horse. {3} a cloud. {4} a furious elephant, one in rut. --अधिरूढ a. raised to the highest pitch. --अवनिः f. wind. --अश्रु n. a flood of tears; Amaru. 10. --आसारः a heavy down-fall of rain, a hard or sharp driving shower; धारासारैर्महती वृष्टिर्बभूव H. 3; V. 4. 1. --उष्ण a. warm from a cow (as milk). --गृहं a bathroom with water-jets, a shower-bath or a house furnished with artificial jets or fountains of water; R. 16. 49. --धरः {1} holder of streams, a cloud. {2} a sword. --निपातः, --पातः {1} a fall of rain, a hard or pelting shower; Me. 48. {2} a stream of water. --यंत्रं a fountain, jet (of water); Amaru. 59; Ratn. 1. 12. --वर्षः, र्षं--, संपातः a hard, sharp-driving or incessant, shower; R. 4. 82. --बाहिन् a. incessant, continuous; U. 4. 3. --विषः a crooked sword.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0596-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
धारा स्त्री धार्य्यन्ते अश्वा अत्र अनया वा धारि--अङ् । अश्वानां १ गतिभेदे अमरः । अश्वशब्दे दृश्यम् अन्यत्र च “अश्वानान्तु गतिर्धारा बिभिन्ना सा च पञ्चधा । आस्क- न्दितं धौरितकं रेचितं वल्गितं प्लुतम् । धौरितं वल्गितं धाराप्लुतमुत्तेजितं क्रमात् । उत्तारितं चेति पञ्च शिक्षयेत् तुरगं गतीः । उत्तेरितोऽतिवेगान्धो न शृणोति न पश्यति । धौरितं गतिमात्रे यद्योजितं बल्गितं पुरः । अग्रकायसमुल्लासात् कुञ्चितास्यं नतत्रिकम् । उत्तेजितं मध्यवेगं योजनं श्लथवल्गया । पूर्वापरोन्नमनतः क्रमादुत्तारणं प्लुतम्” अश्वशास्त्रे तु संज्ञान्तरेणोक्ताः । गतिः पुला चतुष्का च तद्वन्मध्य जवा परा । पूर्णवेगा तथा चान्या पञ्च धारा प्रकी- र्त्तिताः । एकैका त्रिविधा धारा हयशिक्षाविधौ मता । लम्वी मध्या तथा दीर्घा ज्ञात्वैता योजयेत् क्रमादिति” [] “धाराः प्रसाधयितुमव्यतिकीर्णरूपाः” माघः । ३ सैन्या- ग्रिमस्कन्धे ४ अविच्छिन्नसन्तत्या द्रवद्रव्यस्य प्रपाते ५ खड- गादेर्निशितमुखे ६ पाषाणभेदे ७ ऋणे च पु० मेदि० । ८ यशसि ९ अतिवृष्टौ १० समूहे च शब्दरत्ना० ११ प्रशान्ते १२ उत्कर्षे १३ रथचक्रे स्त्री हेम० । १४ दाक्षिणात्यपुरभेदे स्त्री “विश्वा उत त्वया वयं धारा उदन्या इव” ऋ० २ । ७ । ३ “घृतस्य धारा उपयन्ति विस्रुतः” ऋ० १ । १२५ । ४ “धारां शितां रामपरश्वधस्य” रघुः । “ध्रुवं स नीलो- त्पलपत्रधारया शमीलतां छेत्तुमृषिर्व्यवस्यति” शकु० । “धारा जवेन पतिता जलदोदरेभ्यः” मृच्छ० । “तौ हन्यमानौ नाराचैर्धाराभिरिव पर्वतौ” रामा० ६ । १९ अ० । “अथ माहेश्वरीं घारां समासाद्य धराधिपः” भा० व० ८५ अ० । “वसोः पवित्रमसि शतधारम्” यजु० १ । ३ धाराधरशब्दे दृश्यम् । १५ जनप्रवादे १६ वाचि निरु० वृषा० आद्युदात्तता १७ वर्षणे पु० धारयुः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3888-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
धारा, स्त्री, (धार्य्यन्ते अश्वा यया । धृ + णिच् + अङ् । स्त्रियां टाप् ।) अश्वानां पञ्चधागतिः । तद्यथा । आस्कन्दितम् १ धौरितकम् २ रेचि- तम् ३ वल्गितम् ४ प्लुतम् ५ । इत्यमरः । २ । ८ । ४९ ॥ (यथा, माघे । ५ । ६० । “अव्याकुलं प्रकृतमुत्तरधेयकर्म्म धाराः प्रसाधयितुमव्यतिकीर्णरूपाः । सिद्धं मुखे नवसु वीथिषु कश्चिदश्वं वल्गाविभागकुशलो गमयाम्बभूव ॥” “अव्यतिकीर्णरूपा असंकीर्णरूपा धारा गति- भेदाः । ‘अश्वानान्तु गतिर्धारा विभिन्ना सा च पञ्चधा । आस्कन्दितं धोरितकं रेचितं वल्गितं प्लुतम् ॥’ इति वैजयन्ती ॥ ‘गतयोऽमूः पञ्च धाराः ।’ इत्यमरश्च ॥ अश्व- शास्त्रे तु संज्ञान्तरेणोक्ताः । ‘गतिः पुला चतुष्का च तद्वन्मध्यजघा परा । पूर्णवेगा तथा चान्या पञ्च धाराः प्रकीर्त्तिताः ॥ एकैका त्रिविधा धारा हयशिक्षाविधौ मता । लध्वी मध्या तथा दीर्घा ज्ञात्वैता योजयेत् क्रमात् ॥’ तथा च पश्चदशावभेदा भवन्ति । ताः पञ्च धाराः प्रसाधयितुं परिचेतुं नवसु वीथिषु सञ्चारस्थानेषु गमयाम्बभूव ॥” इति तट्टी- कायां मल्लिनाथः ॥) सैन्याग्रिमस्कन्धः । घटादि- च्छिद्रम् । सन्ततिः । (यथा, महाभारते । ६ । ११८ । २४ । “उत्पपात ततो धारा वारिणो विमला शुभा ॥”) द्रवस्य प्रपातः । (यथा, महाभारते । १ । २२४ । ५९ । “त्वया द्बादश वर्षाणि वसोर्द्धाराहुतं हविः । उपयुक्तं महाभाग ! तेन त्वां ग्लानिराविशत् ॥”) खड्गादेर्न्निशितमुखम् । इति मेदिनी । रे, ५० ॥ [] (यथा, शाकुन्तले १ अङ्के । “ध्रुवं स नीलोत्पलपत्रधारया शमीलतां छेत्तुमृषिर्व्यवस्यति ॥”) उत्कर्षः । रथचक्रम् । इति हेमचन्द्रः । ३ । ४१९ ॥ (यथा, रधुः । १३ । १५ । “आभाति वेला लवणाम्बुराशे- र्धारानिबद्धेव कलङ्करेखा ॥”) यशः । अतिवृष्टिः । (यथा, पञ्चतन्त्रे । २ । ६२ । “पर्ज्जन्यस्य यथा धारा यथा च दिवि तारकाः । सिकतारेणवो यद्बत् संख्यया परिवर्ज्जिताः । गुणाः संख्यापरित्यक्तास्तद्वदस्य महात्मनः ॥”) समूहः । इति शब्दरत्नावली ॥ घनासारवर्ष- णम् । सदृशः । इति विश्वः ॥ (प्रवाहः । यथा, याज्ञवल्क्ये । १ । २८० । “सहस्राक्षं शतधारमृषिभिः पावनं कृतम् । तेन त्वामभिषिञ्चामि पावमान्यः पुनन्तु ते ॥”) दक्षिणदेशस्थपुरीविशेषः । इति विक्रमचरि- तम् ॥ * ॥ (तीर्थविशेषः । यथा, महा- भारते । ३ । ८४ । २३ । “प्रदक्षिणमुपावृत्य गच्छेत भरतर्षभ ! । धारां नाम महाप्राज्ञ ! सर्व्वपापप्रमोचनीम् । तत्र स्नात्वा नरव्याघ्र ! न शोचति नराधिप ! ॥”) अथ ज्वरादिशान्त्यर्थं श्रीनरसिंहादिमूर्द्ध्नि जल- धारापातनविधिः । यथा, नृसिंहपुराणे । “तथा महाज्वरग्रस्ते धारां देवस्य मूर्द्धनि । सन्ततां नारसिंहस्य कुर्य्याद्बा कारयेत् द्बिजैः ॥ होमञ्च भोजनञ्चैव तस्य दोषः प्रशाम्यति ॥”
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-796-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "धारा" आता है (24)
दरणि प्रवाह । धारामंदाक प्रवाह । धारापरिष्यंद प्रवाह । धारालंजा धारा । प्रवाहअंबुरय धारा । प्रवाहसोती स्त्रोत । धारा । सोतावहिया बाहा । धारा । सोतासरिता धारा । प्रवाहअंबुपदधिति जलमार्ग । धारा । जल प्रवाह । जलप्रपातसांस्त्राविण प्रवाह । बहाव । धाराओघ समूह । ढेरपूर दारु अगर । दाहगुरुस्रोत झरना । सोता । जलप्रवाह । दे॰ 'स्रोत' ^२प्रवाह जल । स्रोत । पानी की गति । बहावस्रवंती नदी । दरियाउपस्रवण का मासिक स्रावश्रोत श्रवणेंद्रिय । कानप्रस्नव बहना । प्रवाह । प्रस्रावप्रस्रव चूना । टपकनासृत्वरी मातादफा बार । बेर । जैसे,—(क) हम तुम्हारे यहाँ कल दो दफा गए थे । (ख) उसे कई दफ…भाठ † संज्ञा स्त्री॰रेल सड़क की वह लोहे की पटरी जिसपर रेलगाड़ी के पहिए चलते हैंपलास प्रसिद्ध वृक्ष जो भरातवर्ष के सभी प्रदेशों और सभी स्थानों में पाया जात…
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें