🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:24:48 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

धी
dhī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
धी १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. बुद्धि । अक्ल । समझ । विशेष— दे॰ बुद्धि ।
२. मन ।
३. कर्म ।
४. कल्पना (को॰) ।
५. विचार (को॰) ।
६. भक्ति (को॰) ।
७. यज्ञ (को॰) ।
८. उद्देश्य (को॰) ।
धी २ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ दुहिता प्रा॰ धीआ] लड़की । बेटी । उ॰— झंडे ले लेकर निकली घी और बहूटी पंडित की ।—बेला, पृ॰ ४७ ।
धी पु ३ वि॰ धैर्यवान । सुस्थिर । उ॰— नाटक प्रमान कथर्य । सुनि राजन धी ढिल्लीसं ।—पृ॰ रा॰, २५ । ७ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. धी cl. 3. Ā. दीधीते, &c., RV. (cf. √ दीधी; the forms धीमहि and अधायि belong rather to √ 1. धा; pf. दीधय, ˚धिम, ˚धियुर् or ˚ध्युर्, ˚धिरे, RV.; AV.; Br.) to perceive, think, reflect; wish, desire: Intens. देध्यत्, TS.
2. धी f. thought, (esp.) religious thought, reflection, meditation, devotion, prayer (pl. Holy Thoughts personified), RV.
understanding, intelligence, wisdom (personified as the wife of Rudra-Manyu, BhP.), knowledge, science, art
mind, disposition, intention, design (ifc. intent upon, Kāv.)
notion, opinion, the taking for (comp.), RV. &c. &c. (यथा धिया or धिया न, according to thy wisdom or will; इत्था धिया or धियः, willingly lit. such is thy will, RV.)
N. of the 5th house from the Lagna, Var.
3. धी cl. 4. Ā. धीयते, to contain, hold (Pass. of √ 1. धा?); to slight, disregard; to propitiate (?), Dhātup. xxvi, 27.
4. धी f. for दी, splendour, RV. iii, 34, 5; vi, 3, 3.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (516,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
धी {c4c} A. (धीयते) 1 To disregard, disrespect. --2 To propitiate. --3 To hold, contain. --4 To accomplish, fulfil.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0597-c)
धीः f. [ध्यै भावे क्विप् संप्रसारणं च] 1 (a) Intellect, understanding; धियः समग्रैः स गुणैरुदारधीः R. 3. 30; cf. कुधी, सुधी &c. (b) Mind; दुष्टधी wicked-minded; Bg. 2. 54; R. 3. 30. --2 Idea, imagination, fancy, conception; न धियां पथि वर्तसे Ku. 6. 22; Pt. 1. 136. --3 A thought, intention, purpose, propensity; Ki. 1. 37. --4 Devotion, prayer. --5 A sacrifice. --6 Knowledge, science. --Comp. --इंद्रियं an organ of perception (= ज्ञानेंद्रिय q. v.); मनः कर्णस्तथा नेत्रं रसना चत्वचा सह । नासिका चेति षट् तानि धींद्रियाणि प्रचक्षते ॥. --गुणाः (pl.) intellectual qualities: they are: --शुश्रूषा श्रवणं चैव ग्रहणं धारणं तथा । ऊहापोहोर्थविज्ञानं तत्वज्ञानं च धीगुणाः ॥ Kāmandaka. --पतिः (धियांपतिः) Bṛhaspati, the preceptor of the gods. --मंत्रिन् m., --सचिवः {1} a minister for counsel (opp. कर्मसचिव ‘a minister for action or execution’). {2} a wise or prudent adviser. --शक्तिः f. intellectual quality or faculty. --सखः a counsellor, adviser, minister.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0597-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
धी अनादरे आराधने च दिवा० आत्म० सक० अनिट् । धीयते अधेष्ट । दिध्ये ओदित् धीनः । “सत्यं परं धीमहि” भाग० १ । १ । १ कातन्त्रमतेऽस्य ओदित्त्वं नास्ति धीत इति । वेदे तु न ओदित् “धीतः विश्वान्यश्विना- युधं प्रधीतान्यगच्छम्” ऋ० ८ । ८ । १० “सखीयते संधीत- मश्नुतम्” ८ । ४० । ३ । आधारे अक० इत्यन्ये ।
धी स्त्री ध्यै सम्प० भावे--क्विप् संप्रसारणञ्च । १ बुद्धौ ज्ञाने अमरः । “प्रसीद कथयात्मानं न धियां पथि । वर्त्तसे” कुमा० । २ मानसवृत्तिभेदे “तत्राज्ञानं धिया नश्ये- दाभासात्तु घटः स्फुरेत्” वेदान्त० “धियो योनः प्रचोदयात्” गायत्री सा च न्यायनये आत्मवृत्तिः । “बुद्ध्यादि षट्कं संख्यादिपञ्चकं भावना तथा । धर्मा- धर्मौ गुणा एते आत्मनः स्युश्चतुर्दश” भाषा० । वेदान्तमते [] मनोवृत्तिः । “कामः संकल्पो विचिकित्सा श्रद्धाऽश्रद्धा धृतिरधृतिर्ह्रीर्धीर्भीरित्येतत्सर्वं मन एव” श्रुतिः । ४ क- र्मणि च “उधः स धियामुदञ्चनः” ऋ० ५ । ११ । १६ । “धियां कर्मणाम्” भा० “धीभिश्चन मनसा स्वेभिर- क्षभिः” ऋ० १ । १३९ । २५ मनसि च “धीजवनोऽसि सोम!” ऋ० ९ । ८८ । ३ “धीजवनः मनोवेगः” भा० धीगुणशब्दे दृश्यम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3891,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
धी, ओ ङ य आराधे । नादरे । इति कविकल्प- द्रुमः ॥ (दिवां-आत्मं-सकं-अनिट् ।) अनादर इति कातन्त्रादौ । ओ, धीनः । ङ य, धीयते खलं लोकः । इति दुर्गादासः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-798-a)
धीः, स्त्री, (ध्यै चिन्तने + भावे क्विप् । सम्प्रसार- णञ्च ।) बुद्धिः । इत्यमरः । १ । ५ । १ ॥ (यथा, मनौ । ६ । ९२ । “धृतिः क्षमा दमोऽस्तेयं शौचमिन्द्रियनिग्रहः । धीर्विद्या सत्यमक्रोधो दशकं धर्म्मलक्षणम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-798-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "धीः" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें