🕉️ 20 November 2026, Friday · 09:59:18 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

निष्फल
niṣphala
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
निष्फल १ वि॰ [सं॰]
१. जिसका कोई फल न हो । व्यर्थ । निरर्थक । बेफायदा ।
२. अंडकोशरहित । जिसके अंडकोश न हो । उ॰—हे दुर्मति तूने मेरा रूप लेकर इस अकार्य कर्म को किया इसलिये तै निष्फल अर्थात् अंडकोशरहित हो जायगा ।—गोपाल भट्ट (वाल्मीकि रामायण) (शब्द॰) ।
३. फलरहित । बिना फल का ।
४. जो किसी कार्य का न हो । बेकार ।
निष्फल २ संज्ञा पुं॰ धान का पयाल । पूला ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
निष्—फल mf(आ)n. bearing no fruit, fruitless, barren, resultless, successless, useless, vain, Mn.; MBh.; Var.; Kāv. &c.
seedless, impotent, W.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (543,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निष्फल त्रि० निर्गतं फलं यस्मात् प्रा० ब० षत्वम् । १ फलरहिते “अवगम्य कथीकृतं वपुः प्रियबन्धोस्तव निष्कलोदयः” कुमा० । फलशून्ये धान्यकाण्डे २ पलाले (नाडा) पु० अमरः । ३ विगतार्त्तवायां स्त्रियां स्त्री गौरा० ङीष् । निष्फली विगतरजस्कायां स्त्रियां स्त्री शब्दरत्रा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4122,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निष्फलः, त्रि, (निर्गतं फलं यस्मात् ।) फलशून्यः । यथा, “पलालोऽस्त्री स निष्फलः ।” इत्यमरः । २ । ९ । २२ ॥ (यथा, देवीभागवते । ३ । ८ । २५ “कृते तीर्थे यदैतानि देहान्न निर्गतानि चेत् । निष्फलः श्रम एवैकः कर्षकस्य यथा तथा ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-906-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "निष्फल" आता है (24)
अफल जिसमें फल नु हो । बिना फल का । फलहीन । निष्फलपांड निष्फल । फलरहितव्यर्थक व्यर्थ । निष्फलफलहीन निष्फलफलापेत फलशून्य । निष्फलजाय पु ^१ अव्य॰ वृथा । निष्फल । व्यर्थ । बेकारअकाथ पु क्रि॰ वि॰ अकारथ । व्यर्थ । निष्फल । निरर्थक । वृथा । फजूलनिफल पु वि॰ निरर्थक । निष्फल । व्यर्थबादि व्यर्थ । निष्प्रयोजन । फिजूल । निष्फलअकराथ पु वि॰ अकारथ । व्यर्थ । निष्फलअकारथ † वि॰ बेकाम । निष्फल । व्यर्थ । निष्प्रयोजन । फजूलनष्ट जो अदृश्य हो । जो दिखाई न देविफल जिसमें फल न लगता या लगा हो । फलरहितअसिद्ध जो सिद्ध न होहताश जिसे आशा न रह गई हो । निराश । नाउम्मीदनिरर्थक अर्थशून्य । बेमानी । विशेष— निरर्थक वाक्य़ काव्य का एक दोष माना गया है …निरर्थ अर्थहीनविलंघित जो परास्त हुआ हो । जिसने नीचा देखा होनिर्ग्रंथक एकाकी । अलगअफलित जिसमें फल न लगे । फलहीनअसफल जो सफल न हो । नाकामयाबअलेखा पु वि॰अनुर्वर जिसमें उपज न हो । जो जरखेज न होअपरिणामी जिसकी दशा में परिवर्तन न हो । परिणामरहित । विकार- शून्य
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें