🕉️ 22 November 2026, Sunday · 05:58:07 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

निरर्थक
nirarthaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
व्यर्थ (3.1.80) मोघ
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
निरर्थक वि॰ [सं॰]
१. अर्थशून्य । बेमानी । विशेष— निरर्थक वाक्य़ काव्य का एक दोष माना गया है (चंद्रालोक) ।
२. न्याय में एक निग्रह स्थान । दे॰ निग्रहस्थान ।
३. निष्प्र— योजन । व्यर्थ । बिना मतलब का ।
४. निष्फल ।जिससे कोई कार्य़ सिद्ब न हो । बेफायदा ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
निर्—अर्थक mf(इका)n. useless, vain, unsuccessful, MBh.; Kāv. &c. (अम् ind., R.; Bhartṛ.; -त्व n., Mṛcch.)
unmeaning, nonsensical, MBh.
(said of a consonant) = -अर्थ, VPrāt., Sch.
निर्—अर्थक n. (in phil.) a nonsensical objection
(in rhet.) an expletive.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (539,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निरर्थक त्रि० निर्गतोऽर्थो यस्य प्रा० ब० वा कप् । १ निष्फले “प्रसादो निष्फलो यस्य क्रोधश्चापि निरर्थकः” भा० उ० ३५ अ० । “इत्थं जग्म निरर्थकं क्षितितलेऽरुण्ये यथा मालती” सा० द० । २ अभिधेयशून्ये ३ काव्यदोषभेदे च “निरर्थकं तुहीत्यादि पूरणैकप्रयोजनम्” चन्द्रा० गौतमोक्ते ४ निग्रहस्थानभेदे “वर्णक्रमनिर्देशवन्निरर्थकम्” सू० “यथा नित्यः शब्दः कचटतपय्जवगडदश्त्वात् झभञ्घढधषबदिति एवम्प्रकारं निरर्थकम् अभिधाना- भिधेयभावानुपपत्तौ अर्थगतेरभावाद् वर्णा एव क्रमेण [] निर्दिश्यन्त इति” भा० । “वर्णानां क्रमेण निर्देशो जवगडेत्यादिप्रयोगस्तत्तुल्यो निर्देशोर्निरर्थकं निग्रह- स्थानम् अवाचकपदप्रयोग इति फलितार्थः । अवाचकत्वं च शक्त्या निरूढलक्षणया शास्त्रपरिभाषया वा बोध्यं समयबन्धव्यतिरेकेणेति बिशेषणीयं तेन यत्रापभ्रंशेन विचारः कर्तव्य इति समयबन्धस्तत्रापभ्रंशे न दोषः । झटिति संवरेण तु न दोष इत्युक्तप्रायम् । अस्य सम्भवः प्रमादादित्यवधेयम्” वृत्तिः । क्रमश्चेहाक्षरसमाम्नाये माहेश्वरे सूत्रे यथा पठितास्तथेत्यर्थः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4084-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निरर्थकं, त्रि, (निर्गतोऽर्थो यस्मात् । कप् ।) निष्फ- लम् । तत्पर्य्यायः । मोघम् २ । इत्यमरः । ३ । १ । ८१ ॥ विफलम् ३ । इति जटाधरः ॥ (यथा, भागवते । ४ । १६ । १९ । “अयन्तु साक्षाद्भगवांस्त्र्यधीशः कूटस्थ आत्मा कलयावतीर्णः । यस्मिन्नविद्यारचितं निरर्थकं पश्यन्ति नानात्वमपि प्रतीतम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-887-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "निरर्थक" आता है (27)
व्यर्थ जिसका कोई अर्थ या प्रयोजन न हो । बिना मतलब का । निरर्थकअपार्थ अर्थहीन । निरर्थकनिष्फल जिसका कोई फल न हो । व्यर्थ । निरर्थक । बेफायदाअंतर्गडु व्यर्थ । निष्प्रप्रयोजन । बेकार । निरर्थक । वृथासारशून्य तत्वरहित । महत्वहीन । निरर्थकलगो निरर्थक । अर्थहीन । बेकार । असंगत । बेतुकाअकाथ पु क्रि॰ वि॰ अकारथ । व्यर्थ । निष्फल । निरर्थक । वृथा । फजूलफजूल जो किसी काम का न हो । व्यर्थ । निरर्थक । जैसे,—(क) वहाँ आने जाने मे फज…उआवाई अंडबंड । बे सिरपैर का । निरर्थक । व्यर्थनिरथु पु † वि॰ बेकार । निष्प्रयोजन । निरर्थकबेकाज बिना काम का । व्यर्थ । निरर्थक । बेकारनिरुपयोगी जो उपभोग में न आ सके । व्यर्थ । निरर्थकवितथ मिथ्या । झूठअबद्ध जो बँधा न हो । मुक्तफल्गु असार । जिसमें कुछ तत्व न होशुष्क जिसमें किसी प्रकार की नमी या गीलापन न रह गया हो । जो किसी प्रकार सुखा …पर्युषित एक दिन पहले का । जो ताजा न हो । बासी (फूल या भोजन के लिये)वितथ्य मिथ्या । असत्य । झूठनिष्प्रयोजन प्रयोजन रहित । जिसमें कोई मतलब न हो । स्वार्थशून्य । जैसे, निष्प्रयोजन…अर्थहीन निर्धननिग्रहस्थान वादविवाद या शास्त्रर्थ में वह अवसर जहाँ दो शास्त्रर्थ करनेवालों में से…निर्युक्तिक विच्छिन्न किया हुआ । अलग किया हुआअस्वार्थ स्वार्थहीन । नि: स्वार्थअबस दे॰ 'अवश'बेकाम जिसे कोई काम न हो । निकम्मा । निठल्लाबेकार जिसके पास करने के लिये कोई काम न हो । निकम्मा । निठल्लाबेठिकाने जो अपने उचित स्थान पर न हो । स्थानच्युत
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें