🕉️ 20 November 2026, Friday · 02:03:42 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

प्रवेश
praveśa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
प्रवेश संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. अंतर्निवेश । भीतर जाना । घुसना । पैठना । दखल ।
२. गति । पहुँच । रसाई । जैसे,—वहाँ तक उनका प्रवेश नहीं है ।
३. किसी विषय की जानकारी । जैसे—न्यायशास्त्र में उनका ऐसा प्रवेश नहीं है ।
४. द्वार ।
५. नाटक में किसी पात्र का रंगमंच में प्रवेश (को॰) ।
६. उद्देश्योन्मुखता (को॰) ।
७. किसी लग्न या राशि में सूर्य का गमन (को॰) ।
८. आना । उपस्थित होना जैसे रात । (को॰) ।
१०. व्यवहार । उपयोग (को॰) ।
११. पद्घति । ढंग (को॰) ।
१२. आय । आगम (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्र-वेश m. (ifc. f(आ). ) entering, entrance, penetration or intrusion into (loc. gen. with or without अन्तर्, or comp.), MBh.; Kāv. &c. (acc. with √ कृ, to make one's entrance, enter)
entrance on the stage, Hariv.; Mālav.
the entrance of the sun into a sign of the zodiac, Var.
coming or setting in (of night), L.
the placing (e. g. of any deposit) in a person's house or hand, Pañcat.
interfering with another's business, obtrusiveness, Kathās.
the entering into i.e. being contained in (loc.), Pāṇ. ii, 1, 72, Sch.; Sāh.
employment, use, utilisation of (comp.), Kull.; Inscr.
income, revenue, tax, toll (cf. -भागिक)
intentness on an object, engaging closely in a pursuit or purpose, W.
manner, method, Lalit.
a place of entrance, door, MBh.; Kāv. &c.
the syringe of an injection pipe, Suśr.
प्र-वेश &c. See प्र-√ विश्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (692,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्रवेशः 1 Entrance, penetration; पुरप्रवेशाभिमुखो बभूव R. 7. 1; Ku. 3. 60. --2 Ingress, access, approach. --3 Entrance on the stage; तेन पात्रप्रवेशश्चेत् S. D. 6. --4 The entrance or door (of a house &c.). --5 Income, revenue. --6 Close application (to a pursuit), intentness of purpose. --7 The entrance of the sun into a sign of the zodiac. --8 Coming on, setting in (of night). --9 The syringe of a clyster-pipe. (Proverb: --चंचुप्रवेशो मुसलप्रवेशः; cf. ‘the thin end of the wedge’).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0760-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रवेश पु० प्र + विश--घञ् । अन्तर्गमने हेमच० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4493,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रवेशः, पुं, (प्र + विश् + “हलश्च ।” ३ । ३ । १२१ । इति भावे घञ् ।) अन्तर्विगाहनम् । इति हेमचन्द्रः । ६ । १०६ ॥ (यथा, काम- न्दकीये नीतिसारे । ७ । ३९ । “निर्गमे च प्रवेशे च राजमार्गं समन्ततः । प्रोत्सारितजनं गच्छेत् सम्यगाविष्कृतो- न्नतिः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-297-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "प्रवेश" आता है (34)
लय एक पदार्थ का दूसरे पदार्थ में मिलना या घुसना । प्रवेशअभिनिवेश प्रवेश । पैठा । गतिअपीति प्रवेशप्रपदन पहुँच । पैठ । प्रवेशविनिवेश प्रवेश । घुसनागमि पु संज्ञा स्त्री॰ पहुँच । पैठ । प्रवेशउपसंचार प्रवेश । पैठविनिवेशन प्रवेश । घुसनाव्यतिभेद प्रवेश । व्याप्तिपइस † संज्ञा स्त्री॰ पैठ । प्रवेश । गति । रसाई । पहुँचपैठ घुसने का भाव । प्रवेश । दखल । यौ॰—घुस पैठरसूख प्रवेश । पहुँच । रसाईरुसख प्रवेश । पहुँच । पैठ । रसाई । दक्षता । जानकारी । महारतपइसार † संज्ञा पुं॰ पैठ । प्रवेशघुसपैठ पहुंच । गति । प्रवेश । रसाईदाखिला प्रवेश । पैठपैसारी पु संज्ञा स्त्री॰ पैठ । पैसार । प्रवेशबारयाबी प्रवेश । आगमन । पहुँचआवेश व्याप्ति । संचार । दौराआवेशन चंद्र या सूर्य की परिवेशनिवेश विवाहसंवेश पास जाना । पहुँचनापरिक्रम टहलना । घूमनाविनियोग किसी फल के उद्देश्य से किसी वस्तु का उपयोग । किसी विषय में लगाना । प्र…विश् वह जिसने जन्म मिला हो । प्रजाविगाह डुबकी लगानासमुपस्था समुपस्थान संज्ञा पुं॰दखल अधिकार । कब्जा । क्रि॰ प्र॰—करना ।-में आना ।-में लाना ।-होना । यौ॰—दखल…गुजर निकास । गति । जैसे,—उस रास्ते से गुजर मुशकिल हैपैठार पु † संज्ञा पुं॰पैसार † संज्ञा पुं॰वुरूद आगमन । आना । पधारनापैठारी † संज्ञा स्त्री॰मदाखिलत बाँध । रोक । रुकावट
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें