🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:47:59 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

बला
balā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
खरेंटी (बला) (2.4.107) वाट्यालक
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
बला १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. बरियारा नामक क्षुप । दे॰ बरियारा ।
२. वैद्यक के अनुसार पौधों वी एक जाति का नाम । विशेष—इसके अंतर्गत चार पौधे माने जाते हैं—(क) बला या बरियारा । (२) महाबला या सहदेवी (सहदेइया) । (३) अतिबला या कँगनी और (४) नागवला वा गँगेरन । ये चारों पीवे पौष्टिक माने जाते हैं और इन्हें 'बलाचतुष्टय' भी कहते हैं । इन चारों पौर्धे में 'राजबला' का मिश्रण 'बलापंचक' नाम से अभिहित है । इनके बीज, जड़ आदि का प्रयोग औषध में होता है ।
३. मंत्र वा विद्या का नाम जिससे युद्ध के समय योद्धा को भूख और प्यास नहीं लगती ।
४. नाट्यशास्त्र के अनुसार नाटकों में छोटी बहन का संबोधन ।
५. दक्ष प्रजापति की एक कन्या का नाम ।
६. पृथ्वी ।
७. लक्ष्मी ।
८. जैनियों के ग्रंथानुसार एक देवी जो वर्तमान अवसर्पिणो में सत्रहवें अर्हत के उपदेशों का प्रचार करती है ।
९. दे॰ वला ।
बला २ संज्ञा स्त्री॰ [अ॰]
१. आपत्ति । आफत । गजब ।
२. दुःख । कष्ट ।
३. भूत । प्रेत । भूत प्रेत की बाधा ।
४. रोग । व्याधि । जैसे,—इस बच्चे की सब बला तू ले जा । मुहा॰—बला का=गजब का । घोर । अत्यंत । बहुत बढ़ा- चढ़ा । जैसे,—बला का बोलनेवाला है । (किसी की) वला ऐसा करे या करती है=ऐसा नहीं करता है या करेगा । जैसे,—(क) मेरी बला जाय अर्थात् मैं नहीं जाऊँगा । (ख) उसकी बला दुकान पर बंठे अर्थात् वह दुकान पर नहीं बैठता या बैठेगा । (ग) एक बार वह वहाँ हो आया फिर उसकी बला जाती है अर्थात् फिर वह नहीं गया । बला टालना= आपत्तियाँ दूर करना । संकट हटाना । उ॰—सब बला टाल देस के सिर की ।—चुभते॰, पृ॰ ४४ । बला पीछे लगना= (१) तंग करनेवाले आदमी का साथ में होना । (२) बखेड़ा साथ होना । किसी ऐसी बात से संबंध या लगाव हो जाना जिससे तंग होना पड़े । झंझट या आफत का सामना होना । बला पीछे लगाना=(१) बखेड़ा साथ करना । तंग करनेवाले आदमी को साथ में करना । (२) झंझट में डालना । बखेड़े में फँसाना । बला लगाना=परेशनी में डालना । उलझन में फसाना । उ॰—परेशाँ हम हुए जुल्फ उनकी उलझी । बला मेरे लगाई अपने सर की ।—कविता कौ॰, भा॰ ४, पृ॰ २९ । बला से=कुछ परवा नहीं । कुछ चिंता नहीं ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
बला f. Sida Cordifolia, Suśr. (du. the plants Balā and Ati-balā, ib.)
N. of a partic. charm, R.; Ragh. (cf. अति-ब्˚)
the youngest sister in a drama, L.
N. of a daughter of Dakṣa, R.
of a daughter of Raudrāśva, Hariv.
of a female divinity who executes the orders of the 17th Arhat of the present Avasarpiṇī, L.
of a peasant girl, Lalit.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (722,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
बला N. of a powerful lore or incantation (taught by Viśvāmitra to Rāma and Lakṣmaṇa); तौ बलातिबलयोः प्रभावतः R. 11. 9. (For some description see the quotation under अतिबला).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0790-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
बला स्त्री० बलं कार्य्यत्वेनास्त्यस्याः । (बालियडा) १ क्षुपभेदे, अमरः । “बलाचतुष्टयं शीतं मधुरं बलकान्तिकृत् । स्निग्धं ग्राहि समीरास्रपित्तास्रक्षतनाशनम् । बला- मूलत्वचश्चूर्णं पीतं सक्षीरशर्करम् । मूत्रातिसारं हरति दुष्टगेतन्न संशयः” भावप्र० । विश्वामित्रेण रामाय दत्ते २ अस्त्रविद्याभेदे अतिबलशब्दे दृश्यम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4562,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ब(व)ला, स्त्री, (कार्य्यकारित्वेन बलमस्त्यस्याः । बल + अर्श आद्यच् ततष्टाप् ।) क्षुपविशेषः । बाला इति वाडियाला इति भाषा । तत्पर्य्यायः । वाठ्यालकः २ । इत्यमरः । २ । ४ । १०७ ॥ समङ्गा ३ ओदनिका ४ भद्रा ५ भद्रोदनी ६ खरका- ष्ठिका ७ कल्याणिनी ८ भद्रबला ९ मोटा १० पाटी ११ बलाद्या १२ । इति राजनिर्घण्टः ॥ शीतपाकी १३ बाट्या १४ वाटी १५ विनया १६ वाट्याली १७ वाटिका १८ । इति शब्दरत्ना- वली ॥ अपि च । “वाट्यालको बाठ्यपुष्पी समांसा विलला बला । श्वेतवाडियाला इति भाषा ॥ ऋष्यप्रोक्ता त्वतिबला पीतपुष्पी महाबला । पीतवाडीयाला ।” इति रत्नमाला ॥ अस्या गुणाः । अतितिक्तत्वम् । मधुरत्वम् । पित्ताति- सारनाशित्वम् । बलवीर्य्यप्रदत्वम् । पुष्टिकफ- रोधविशोधनञ्च । इति राजनिर्घण्टः ॥ अथ बलाचतुष्टयनामादि । “बला वाट्यालिका वाट्या सैव वाट्यालकोऽपि च । महाबला पीतपुष्पा सहदेवी च सा स्मृता ॥ ततोऽन्यातिबला ऋष्यप्रोक्ता कङ्कतिकासह । गाङ्गेरुकी नागबला झषा ह्रस्वा गवेधुका ॥ बलाचतुष्टयगुणाः । बलाचतुष्टयं शीतं मधुरं बलकान्तिकृत् । स्निग्धं ग्राहि समीरास्रपित्तास्रक्षतनाशनम् ॥ बलामूलत्वचश्चूर्णं पीतं सक्षीरशर्करम् । मूत्रातिसारं हरति दुष्टमेतन्न संशयः ॥” इति भावप्रकाशः ॥ “स्निग्धायुष्या बला वृष्या ग्राहिणी वात- पित्तजित् ॥” इति राजनिर्घण्टः ॥ (विद्याविशेषः । सा च ब्रह्मणः सुता । विश्वा- मित्रेण रामाय प्रदत्ता । अस्याः प्रभावात् क्षुधातृष्णादिजनितक्लेशो न भवेत् । यथा, रामा- यणे । १ । २२ । ११ -- २२ । [] “अध्यर्द्धयोजनं गत्वा सरय्वा दक्षिणे तटे । रामेति मधुरां वाणीं विश्वामित्रोऽभ्यभाषत ॥ गृहाण वत्स्य ! सलिलं माभूत् कालविपर्य्ययः । मन्त्रग्रामं गृहाण त्वं बलामतिबलां तथा ॥ न श्रमो न ज्वरो वा ते न रूपस्य विपर्य्ययः । न च सुप्तं प्रमत्तं वा धर्षयिष्यन्ति नैरॄताः ॥ न बाह्वोः सदृशो वोर्य्ये पृथिव्यामस्ति कश्चन । त्रिषु लोकेषु वा राम ! न भवेत् सदृशस्तव ॥ बलामतिबलाञ्चैव पठतस्तात राघव ! ॥ न सौभाग्ये न दाक्षिण्ये न ज्ञाने बुद्धिनिश्चये । नोत्तरे प्रतिबक्तव्ये समो लोके तवानघ ! ॥ एतद्विद्याद्वये लब्धे न भवेत् सदृशस्तव । बला चातिबला चैव सर्व्वज्ञानस्य मातरौ ॥ क्षुत्पिपासे न ते राम ! भविष्येते नरोत्तम ! । बलामतिबलाञ्चैव पठतस्तात राघव ! ॥ विद्याद्वयमधीयाने यशश्चाथ भवेद्भवि ॥ पितामहसुते ह्येते विद्ये तेजःसमन्विते । प्रदातुं तव काकुस्थ ! सदृशस्त्वं हि पार्थिव ! ॥ कामं बहुगुणाः सर्व्वे त्वय्येते नात्र संशयः । तपसा सम्भृते चैते बहुरूपे भविष्यतः ॥ ततो रामो जलं पृष्ट्वा प्रहृष्टवदनः शुचिः प्रतिजग्राह ते विद्ये महर्षेर्भावितात्मनः ॥ विद्यासमुदितो रामः शुशुभे भीमविक्रमः । सहस्ररश्मिर्भगवान् शारदीव दिवाकरः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-399-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "बला" आता है (16)
ओदनी बला । बरियारा । बीजबंधबलाय बरुना नामक वृक्ष । बन्ना । बलासभद्रोदनी बलासहदेवीगण सहदेई, बला, शतमूली, शतावर, कुमारी, गुड़ुच, सिंही और व्याघ्री आदि ओषधिय…सितपुष्पा बला । बरियाराआफत आपत्ति । विपत्ति । बलावाटय बला । बरियारा । खिरैंटीकरेता बरियारा । बला । खिरैंटीबलैया बला । बलाय । मुहा॰—(किसी की) बलैया लेना=(अर्थात् किसी का रोग, दुःख ऊपर…बीजबंद खिरैंटी के बीज । बरियारे के बीज । बलाखिरैंटी बला । बरियारा । बीजबंदबलापंचक बला, अतिबला नागबला, महाबला और राजबला नामकी पाँच ओषधियों के समुदाय का न…शीतकूर्चिका बरियारा । बला । खिरेंटीपंचमूल वैद्यक में एक पाचन औषध जो औषधियों की जड़ लेकर बनती है । विशेष—औषधिभेद …सुवर्णा अग्नि की सात जिह्वाओं में से एक का नामसहदेवा सहदेई । पीतपुष्पी । विशेष दे॰ 'सहदेई'
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें