🕉️ 19 November 2026, Thursday · 03:49:02 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

शिशु
śiśu
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
डिम्भ (3.3.142) मूर्ख
बालिश (3.3.229) मूर्ख
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
शिशु संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. छोटा बच्चा, विशेषत: आठ वर्ष तक की अवस्था का बच्चा । छोटा लड़का । उ॰—माथे मुकुट सुभग पीतांबर उर सोभित भृगु रेखा हो । शंख चक्र भुज चारि विरा- जत अति प्रताप शिशु भेषा हो ।—सूर (शब्द॰) ।
२. पशुओ ं आदि का बच्चा । जैसे, हरिणशिशु ।
३. कार्तिकेय का एक नाम ।
४. बालक जो ८ से १६ वर्ष तक का हो (को॰) ।
५. शिष्य । छात्र (को॰) ।
६. करभ जो
६. साल का हो (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शिशु m. (fr. √ 1. शू = श्वि) a child, infant, the young of any animal (as a calf, puppy &c.; also applied to young plants, and to the recently risen sun; often ifc.), RV. &c. &c.
a boy under eight years of age, W.
a lad under sixteen, ib.
a pupil, scholar, ib.
N. of Skanda, MBh.; R. (cf. कुमार)
of a descendant of Aṅgiras (author of RV. ix, 112), Anukr.
of a son of Sāraṇa, VP.
of a king, Buddh.
accord. to some also = शिश्न, ‘membrum virile’
शिशु mfn. young, infantine, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1076,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शिशुः [शो-कु सन्वद्भावः द्वित्वम्; cf. Uṇ. 1. 20] 1 A child, an infant; शिशुर्वा शिष्या वा U. 4. 11. --2 The young of any animal (as a calf, puppy, fawn &c.); Ś. 1. 15; 7. 14, 18. --3 A boy under eight or sixteen years of age. --4 A pupil, scholar. --Comp. --क्रंदः, --क्रंदनं the cry or weeping of a child. --क्रंदीयः (i. e. ग्रथः) a work treating of the complaints of children. --गंधा a kind of jasmine (double jasmine). --चाद्रायणं a lunar penance of children; (चतुरः प्रातरश्नीयींत्पडान् विप्रः समाहितः । चतुरोऽ स्तमिते सूर्ये शिशुचांद्रायणं स्मृतं ॥ Ms. 11. 220). --नागः a young elephant. --पालः N. of a king of the Cedis and son of Damaghoṣa. [According to the Viṣṇu Purāṇa this monarch was, in a previous existence, the unrighteous Hiraṇyakaśipu, king of the Asuras who was killed by Viṣṇu in the form of Narasiṃha. He was next born as the ten-he added Rāvaṇa who was killed by Rāma. Then he was born as the son of Damaghoṣa, and continued his enmity to Kṛṣṇa, the eighth incarnation of Viṣṇu, with even greater implacability; (see Śi. 1.) He denounced Kṛṣṇa when they met at the Rajasuya sacrifice of Yudhiṣṭhira, but his head was cut off by Kṛṣṇa with his discus. His death forms the subject of a celebrated poem by Māgha]. ˚हन् m. an epithet of Kṛṣṇa. --मारः the Gangetic porpoise. ˚शिरसु n. the northeast quarter. --वाहकः, वाह्यकः a wild goat. --हत्या childmurder, infanticide.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1047-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शिशु पु० शो--कु सन्वद्भावः द्वित्वम् । १ बालके अमरः २ स्वल्पे च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5120,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शिशुः, पुं, (श्यतीति । शो + “शः कित् सन्वच्च ।” उणा ० १ । २१ । इति उः ।) बालकः । तत्- पर्य्यायः । पोतः २ पाकः ३ अर्भकः ४ डिम्भः ५ पृथुकः ६ शावकः ७ । इत्यमरः ॥ शावः ८ । अर्भः ९ शिशुकः १० पोतकः ११ भिष्टकः १२ इति शब्दरत्नावली ॥ गर्भः १३ । इति जटा- धरः ॥ तस्य लक्षणादि यथा । वृद्धशातातपः । “शिशोरभ्युक्षणं प्रोक्तं बालस्याचमनं स्मृतम् । रजस्वलादि संस्पृश्य स्नातव्यन्तु कुमारकैः ॥ प्राक् चूडाकरणाद्बालः प्रागन्नप्राशनाच्छिशुः । कुमारस्तु स विज्ञेयो यावन्मौञ्जी न बन्धनम् ॥” इति गोपालन्यायपञ्चाननकृतस्मृतिनिर्णयः ॥ अपि च । “चतुर्थाद्वत्सरादूर्द्ध्वं यावदष्टौ समा वयः । शिशोर्व्रतं प्रकुर्व्वन्ति गुरुसम्बन्धिबान्धवाः ॥” इति ब्रह्मपुराणवचनम् ॥ “जातमात्रः शिशुस्तावत् यावदष्टौ समा वयः । स हि गर्भसमो ज्ञेयो व्यक्तिमात्रप्रदर्शकः ॥ भक्ष्याभक्ष्ये तथा पेये वाच्यावाच्ये तथानृते । तस्मिन् काले न दोषः स्यात् स यावन्नोपनी- यते ॥” इति मनुवचनम् ॥ * ॥ तस्याध्यापनक्रमो यथा, -- “प्राङ्मुखो गुरुरासीनो वरुणाभिमुखं शिशुम् अध्यापयेच्च प्रथमं द्विजाशीर्भिः प्रपूजितम् ॥” इति मलमासतत्त्वे बृहस्पतिवनम् ॥ * ॥ शिशुपुत्त्रं त्यक्त्वा प्रव्रज्याश्रमनिषेधो यथा, -- “मातरं पितरं वृद्धं भार्य्याञ्चैव पतिव्रताम् । शिशुञ्च तनयं हित्वा नावधूताश्रमं व्रजेत् ॥” इति महानिर्व्वाणतन्त्रम् ॥ अन्यद्बालशब्दे द्रष्टव्यम् ॥ * ॥ (कुमारः । कार्त्ति- केयः यथा, महाभारते । ३ । २३१ । ४ । “शिशुः शीघ्रः शुचिश्चण्डो दीप्तवर्णः शुभा- ननः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-107-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "शिशु" आता है (26)
तोक शिशु । अपत्य । लड़का या लड़कीहितक शिशु । बच्चा । बालकशिशुक शिशुमार या सूँस नामक जलजंतुस्तनप स्तनपायी शिशु । दूधपीता बच्चा । शिशुमुष्टिंधय शिशु । बालक । बच्चासाव शिशु । शिशु । बालक । पुत्र । (डि॰)क्षीरप शिशु । बच्चा । बालकमृडंकण बालक । शिशुछावा बच्चा । शिशुबालक लड़का । पुत्रवत्स गाय का बच्चा । बछड़ाबालिश तकिया । मसनद । शिरोपधानअपोगंड सोलह वर्ष के ऊपर की अवस्थावालाछा आच्छादन । छिपानापोतक दे॰ 'पोत'तर्णक तुरंत जन्मा हुआ गाय का बछड़ागेद पु † संज्ञा पुं॰भूमिशय भूमि पर सोनेवालाअतिबालक बालकों जैसा । बच्चों जैसा । बाल्यचेलक वैदिक काल के एक मुनि का नामस्तन्यप स्तन या दूध पीनेवालाछौना पशु का बच्चा । किसी जानवर का बच्चा जैसे—मृगछौना, सूअर का छौनागरेरा चक्करदार । घुमाव— दार । घुमाव फिराववाली (वस्तु, रचना )लेरुआ ‡ ^१ संज्ञा पुं॰ दे॰ 'लड्डू'लेरुवा बछड़ासृपमन् सर्प
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें