🕉️ 20 November 2026, Friday · 11:37:54 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

सामन्
sāman
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
📗 अमरकोश — पर्याय
मेल-मिलाप (साम) (2.8.21) सान्त्व
कोष और सेना से उत्पन्न तेज (2.8.20) प्रताप · प्रभाव · भेद · दण्ड · दान
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. सामन् n. (fr. √ 1. सा = 1. सन्) acquisition, possession, property, wealth, abundance, RV.; VS.
2. सामन् n. (m. only in TBr.; prob. connected with √ सान्त्व्; accord. to some fr. √ 1. सा; cf. 3. सामन्) calming, tranquillizing, (esp.) kind or gentle words for winning an adversary, conciliation, negotiation (one of the 4 Upāyas or means of success against an enemy, the other 3 being दान, भेद, and दण्ड, qq.vv.; ibc. or instr. sg. and pl., ‘by friendly means or in a friendly way, willingly, voluntarily’), TBr.; &c.
3. सामन् n. (of doubtful derivation; accord. to Uṇ. iv, 152 fr. √ सो = 2. सा, as ‘destroying sin’; in Nir. vii, 12 apparently connected with सम्मित; by others derived fr. √ 1. सन्, सा, सान्त्व्, and perhaps not to be separated fr. 1. and 2. सामन्) a metrical hymn or song of praise, (esp.) a partic. kind of sacred text or verse called a Sāman (intended to be chanted, and forming, with ऋच्, यजुस्, छन्दस्, one of the 4 kinds of Vedic composition mentioned first in RV. x, 90, 9), RV. &c. &c.
any song or tune (sacred or profane, also the hum of bees), MBh.; Kāv. &c.
the faculty of uttering sounds (?), TBr. (Sch.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1205,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सामन् n. [सो-मनिन् Uṇ. 4. 152] 1 Appeasing, calming, comforting, soothing. --2 Conciliation, pacific measures, negotiation, (the first of the four upāyas or expedients to be used by a king against an enemy); सामदंडौ प्रशंसंति नित्यं राष्ट्राभिवृद्धये Ms. 7. 109. --3 Conciliatory or mild means, pacific or conciliatory conduct, gentle words; Pt. 4. 26, 48. --4 Mildness, gentleness. --5 A metrical hymn or song of praise; सप्तसामोपगीतं त्वां R. 10. 21, Bg. 10. 35. --6 A verse or text of the Sāmaveda. --7 The Sāmaveda itself (said to have been produced from the sun; cf. Ms. 1. 23). --Comp. --उद्भवः an elephant. --उपचारः, --उपायः mild or conciliatory means, gentle or pacific measures. --गः a Brāhmaṇa who chants the Sāmaveda. --गर्भः, --गायनः N. of Viṣṇu. --जः, --जात a. {1} produced by the Sāmaveda. {2} produced by conciliatory means. --(जः, --तः) an elephant; Śi. 12. 11, 18. 33. --योनिः {1} Brahman. {2} an elephant. --वादः kind words, conciliatory words; Śi. 2. 55; Pt. 3. 28. --वेदः the third of the four Vedas. --वेदिन् m. a Brāhmaṇa who has studied the Sāmaveda. --वेदीयः a Chāndoga priest.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1117-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सामन् न० सो--मनिन् । “अग्ने आया हि” इत्यादिके १ वेदभेदे तत्रोक्तामृचमधिकृत्य गेये २ गानभेदे “ऋच्यध्यूढं साम गीयते” छान्दोग्योप० । साम्नो गोनरूपत्वं गानशब्दे २५७२ पृ० दृश्यम् तद्भेदादिकं वेदगाने ऊहगानादौ मूलग्रन्थे च दृश्यं सामवेदस्य विभागादि चरणव्यूहे दृश्यम् । तच्छाखाभेदाः बेदशब्दे ४९३४ पृ० दृश्याः । राज्ञां “सामभेदस्तथा दानो दण्डश्चेत्युक्ते ३ उपायभेदे तस्य विषयादिकं मत्स्यपु० २२१ अ० उक्तं यथा मत्स्य उवाच “सामभेदस्तथा दानो दण्डश्च मनुजेश्वर! । उपेक्षा च तथा माया इन्द्रजालञ्च पार्थिव ।! प्रयोगाः कथिताः सप्त तन्मे निगदतः शृणु । द्विविधं कथितं साम तथ्यञ्चातथ्यमेव च । तत्राप्यतथ्यं साधूनामाक्रो- शायैव जायते । तत्र साधुः प्रयत्नेन सामसाध्यो नरो- त्तम! । महाकुलीना ऋजवो धर्मनित्या जितेन्द्रियाः । सामसाध्या न चातथ्यन्तेषु साम प्रयोजयेत् । तथ्यं साम च कर्त्तव्यं कुलशीलादिवर्णनम् । तथा तदुप- चाराणां कृतानाञ्चैव वर्णनम् । अनयैव तथा युक्त्या कृतज्ञाख्यापनं स्वकम् । एवं साम्ना च कर्त्तव्या वशगाः धर्मतत्पराः । साम्ना यद्यपि रक्षांसि गृह्णन्तीति परा- श्रुतिः । तथाप्येतदसाधूनां प्रयुक्तं नोपकारकम् । अतिशङ्कितमित्येवं पुरुषं सामवादिनम् । असाधवो [] विजानन्ति तस्मात्तत्तेषु वर्जयेत् । ये शुद्धवंशा ऋजवः प्रणीता धर्मे स्थिताः सत्यपरा विनीताः । ते साम- साध्याः पुरुषाः प्रदिष्टा मानोन्नता ये सततञ्च राजन्” । तत्र मित्रादिसामप्रकारः शुक्रनीतिपरिशिष्टे तत्र विशेष- श्चोक्तो यथा “त्वत्समस्तु मम नास्ति मित्रे साम इदं स्मृतम् । परस्परमनिष्टं न चिन्तनीयं त्वया मया । सुसा- हाय्यं च कर्त्तव्यं शत्रौ साम प्रकीर्त्तितम्” । विषय- भेदेनोपायभेदालम्बनं तत्रोक्तं यथा “सर्वोपायै- स्तथा कुर्य्यान्नीतिज्ञः पृथिवीपतिः । यथा स्वाभ्यधिका न स्युर्मित्रोदासीनशत्रवः । सामैव प्रथमं श्रेष्ठं दानस्तु तदनन्तरम् । सर्वदा भेदनं शत्रोर्दण्डनं प्राणसंशये । प्रबलेऽरौ सामदानौ साम भेदोऽधिके स्मृतौ । भेददण्डौ समे कार्य्यौ दण्डः पूज्यः प्रहीणके । मित्रे च साम- दानौ स्तो न क्वचित् भेददण्डने । रिषोः प्रजानां सम्भेदः पीडनं स्वजयाय वै । रिपुप्रपीडिताद्यं च साम्ना दानेन संग्रहः । स्वप्रजानां न भेदेन नैव दण्डेन पालनम् । कुर्वीत सामदानाभ्यां सर्वदा यत्नमास्थितः” । ४ शत्रुवशीकरणोपायभेदे ५ प्रियवाक्यादिना सान्त्वने च । ५ पशुबन्धनरज्ज्वां स्त्री ङीप् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5282-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें