🕉️ 19 November 2026, Thursday · 04:50:04 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अपराध
aparādha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
किल्बिष (3.3.236)
आगस् (3.3.245) पाप
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अपराध संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. दोष । पाप ।
२. कसूर । जुर्म ।
३. भूल । चूक ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अप-राध m. offence, transgression, fault
mistake
अपराधं √ 1. कृ, to offend any one (gen.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (51,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अपराधः An offence, a fault, guilt, crime, sin, mistake, error; (32 kinds are usually stated in Śāstras); कमपराधलवं मयि पश्यसि V. 4. 29; यथापराधदंडानां R. 1. 6; यथेंद्रशत्रुः स्वरतोऽपराधात् Śik. 52 mistake or error in accent; sometimes with gen. or loc. of person; अदः सुरेंद्रस्य कृतापराधान् दैत्यान् V. 1. 18; कृतापराधमिव त्वय्यात्मानमवगच्छति K. 203. --Comp. --भंजनः the destroyer of sins, epithet of Śiva; ˚स्तोत्रं a short poem by Śankarāchārya in praise of Śiva, the fourth line of the verses being usually क्षंतव्यो मेपराधः शिव शिव शिवभोः श्रीमहांदेव शंभो.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0110-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अपराध पु० अप + राध--घञ् । स्वोचितकर्म्माकरणे आगसि “कमपराधलवं मम पश्यसीति” सा० द० । दण्डयोग्य- कर्म्मकरणे । “यथाऽपराधदण्डनामिति” रघुः । देवविषये अपराधश्च शास्त्रविध्युल्लङ्घनेन, निषिद्धसेवनेन च जात- दुरितविशेषः । तत्र निगमे द्वात्रिंशद् अपराधा दर्शिता यथा “यानैर्व्वा पादुकैर्व्वापि गमनं भगवद्गृहे । देवोत्स- वाद्यसेवा च अप्रणामस्तदग्रतः ॥ उच्छिष्टे वाथवाऽशौचे भगवद्दर्शनादिकम् । एकहस्तप्रणामश्च पुरस्तादप्रदक्षिणम् ॥ पादप्रसारणं चाग्रे तथा पर्य्यङ्कबन्धनम् । शयनं भक्षणं वापि मिथ्याभाषणमेव च ॥ उच्चैर्भाषा मिथोजल्पो रोदनानि च विग्रहः । निग्रहानुग्रहौ चैव नृषु च क्रूरभाषणम् ॥ कम्बलावरणं चैव परनिन्दा परस्तुतिः । अश्लीलभाषणं चैव अधोवायुविमोक्षणम् ॥ शक्तौ गौणो- पचारश्च अनिवेदितभक्षणम् । तत्तत्कालोद्भवानाञ्च फला- दीनामनर्पणम् ॥ विनियुक्तावशिष्टस्य प्रदानं व्यञ्जना- दिके । पृष्ठीकृत्यासनं चैव परेषामभिवादनम् ॥ गुरौ मौनं निजस्तोत्रं देवतानिन्दनं तथा । अपराघास्तथा विष्णोर्द्वात्रिंशत् परिकीर्त्तिताः इति” ॥ आह्निकतत्त्वे तु वाराहमूलका अन्यविधा द्वात्रिंशत् दर्शिता यथा । “भगवद्भक्तानां क्षत्रियसिद्धान्नभोजनम् १ अनिषिद्धदिने दन्तधावनमकृत्वा विष्णोरुपसर्पणम् २ मैथुनं कृत्वा ऽस्नात्वा विष्णोरुपसर्पणम् ३ मृतं नरं स्पृष्ट्वाऽस्नात्वा विष्णुकर्म्मकरणम् ४ रजस्वलां स्पृष्ट्वा विष्णुगृहप्रवेश- नम् ५ मानवं शवं स्पृष्ट्वाऽस्नात्वा विष्णुसन्निधाववस्था- नम् ६ विष्णुं स्थृशतः पायुवायुप्रयोगः ७ विष्णोः- कर्म्म कुर्वतः पुरीषत्यागः ८ विष्णुशास्त्रमनादृत्य शास्त्रा- न्तरप्रशंसा ९ अतिमलिनं वासः परिधाय विष्णुकर्म्मा- चरणम् १० अविधानेनाचम्य विष्णोरुपसर्पणम् । ११ विष्णोरपराधं कृत्वा विष्णोरुपसर्पणम् १२ क्रुद्धस्य विष्णु- [] स्पर्शनम् १३ निषिद्धपुष्पेण विष्ण्वर्च्चनम् १४ रक्तं वासः परिधाय विष्णोरुपसर्पणम् १५ अन्धकारे दीपेन विना विष्णोः स्पर्शनम् १६ कृष्णवस्त्रं परिधाय विष्णोः कर्म्माचरणम् १७ वायसोद्धूतवासः परिधाय विष्णोः कर्म्माचरणम् १८ विष्णवे कुक्कुरोच्छिष्टदानम् १९ वराहमांस भुक्त्वा विष्णोरुपसर्पणम् २० हसजालपादसरा रिमांसं भुक्त्वा विष्णोरुपसर्पणम् २१ दीपं स्पृष्ट्वा हस्तम- प्रक्षाल्य विष्णोःस्पर्शनं कर्म्मकरणं वा २२ श्मशानं गत्वा- ऽस्नात्वा विष्णूपसर्पणम् २३ पिन्याकं भुक्त्वा विष्णोरुप- सर्पणम् २४ विष्णवे वराहमांसनिवेदमम् २५ मद्य- माघ्राय पीत्वा स्पृष्ट्वा वा विष्णुगृहप्रवेशनम् २६ पर- कीयेणाशुचिना वस्त्रेण परिहितेन विष्णुकर्म्माचरणम् २७ विष्णवे नवान्नमप्रदाय तद्भोजनम् २८ गन्धपुष्पे अप्रदाय धूपदीपदानम् २९ उपानहावारुह्य विष्णु- स्थानप्रवेशनम् ३० भेरिशब्देन विना विष्णुपबोधनम् ३१ अजीर्ण्णे सति विष्णु स्पर्शनम् ३२ इति” एतदुपलक्षणम् “अपराधसहस्राणि, अपराधशतानि चेति” मन्त्रलिङ्गात् “अहन्यहनि योमर्त्त्यो गीताध्यायन्तु संपठेत् । द्वात्रिंश- दपराधैस्तु अहन्यहनि मुच्यते” इति नरसिंहपुरा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0233-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अपराध" आता है (43)
मंतु अपराध । गलतीद्रोह दूसरे का अहितचिंतन । प्रतिहिंसा का भाव । बैर । द्वेष । अपराध । त्रुटि …रोध्र अपराध । दोष । पाप । पातकविनीय पाप । दोष । जुर्प । अपराधव्यलीक वह अपराध जो काम के आवेग के कारण किया जाय । अपराध । कसूरक्षपण्यु अपराधअकृत्य बुरा काम । अपराधअपराद्ध जिसने अपराध किया हो । दोषी । अपराधीअंह पाप । दुष्कर्म । अपराधअपराद्धि गलती । दोष । अपराधविप्रमोह नियमभंग । अपराध । त्रुटिखता कसूर । अपराधअंघस पाप । पातक । अपराधकसूर अपराध । दोष खताकुफर दोष । पाष । अपराध । अपवित्रता । कृतध्नतादोबल दोष । अपराधदोषन पु † संज्ञा पुं॰ दोष । दूषण । अपराधइलजाम दोष । कलंक । अपराधजरायम पार । दोष । गुनाह । अपराधजुर्म अपराध । वह कार्य जिसके दंड का बिधान राजनियम के अनुसार हो । क्रि॰ प्र॰—…तकसीर अपराध । दोष । कसूरकनफेशन [अँ कनफे़शन[ पाप, अपराध, गलती, बुराई आदि कबूल करनारेप निदितअशुभ अमंगल । अकल्याण । अहितसावर शिवकृत एक तंत्र का नाम । विशेष—इसके संबंध में इस प्रकार की कथा हैं — ए…हेलन तुच्छ समझना । परवा न करना । तिरस्कार करना । अवज्ञा करनाअविनय विनय का अभाव । ढिठाई । उद्दंड़तावैगुण्य गुणहीन होने का भाव । विगुणताआगस् पापउपार निकटता । समीपताशावक पाप । गुनाहमानग्रंथि ईर्ष्या से उत्पन्न कोपविलंघन कुद या लाँघकर पार करने की क्रियाकिल्बिष पापविनिकार त्रुटि । क्षति । हानिआलक्षण्य दुर्भाग्यएनस पापभूल भूलने का भावपेला तकरार । झगड़ाकृफुर मुसलमानी मत के विरुद्ध अन्य मतगुनाह पापअठागुण दोष । दूषण । ऐबगुनहगारी पाप
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें