🕉️ 20 November 2026, Friday · 02:20:03 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

ख्याति
khyāti
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
प्रसिद्धि (3.2.9) प्रथा
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ख्याति f. ‘declaration’, opinion, view, idea, assertion, BhP. xi, 16, 24; Sarvad. xv, 201
perception, knowledge, Yogas.; Tattvas. (= बुद्धि), Sarvad.
renown, fame, celebrity, Mn. xii, 36; MBh. iii, 8273; R. &c.
a name, denomination, title, MBh. i
xiv; R. iii, 4, 17
Celebrity (personified as daughter of Dakṣa, VP. i, 7, 23; 8, 14 f.; 9 f.; or of Kardama, BhP. iii, 24, 23), Hariv. 7740
N. of a river in Krauñca-dvīpa, VP. ii, 4, 55
ख्याति m. N. of a son of Ūru by Āgneyī (v.l. स्वाति), Hariv. 73; VP. i
of a son of the 4th Manu, BhP. viii, 1, 27.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (341,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ख्यातिः f. [ख्या-क्तिन्] 1 Renown, fame, reputation, glory, celebrity; Ms. 12. 36; Pt. 1. 371. --2 A name, title, appellation --3 Narration. --4 Praise. --5 (In phil.) Knowledge, the faculty of discriminating objects by appropriate designation; Śi. 4. 55. --6 Praise. --Comp. --कर, --जनक a. glorious.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0445-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ख्याति स्त्री ख्या + क्तिन् । १ प्रशंसायाम्, २ प्रसिद्धौ ३ कथने च अमरः । ४ प्रकाशे ५ ज्ञाने च । “ख्यातिञ्च सत्त्वपुरुषान्य- तयाऽधिगम्य वाञ्छन्ति तामपि समाधिभृतो निरोद्धुम्” माघः । “सत्त्वपुरुषयोः प्रकृतिपुरुषयोरन्यतया अन्यत्वेन मियो भिन्नत्थेम ख्यातिं ज्ञानं चाधिगम्य प्रकृतिपुरुषौ [] भिन्नाविति ज्ञात्वेत्यर्थः प्रकृतिपुरुषयोर्विवेकाग्रहणात् संसारः विवेकात् मुक्तिरिति साङ्ख्याः । अथ तां ख्यातिमपि निरोद्धुं निवर्त्तयितुं वाञ्छन्ति वृत्तिरूपान्तां निवर्त्य स्वयम्प्रकाशतयैव स्थातुमिच्छन्तीत्यर्थः” मल्लि० । ज्ञानरूपा ख्यातिश्चतुर्विधा असत्ख्यातिशब्दे ५३१ पृ० दर्शिता । “प्रसंख्यानेऽप्यकुसीदस्य सर्वथा विवेकख्यातेर्धर्म- मेघः समाधिः” पात० सू० । “यदायं ब्राह्मणः प्रसङ्ख्याने- ऽप्यकुसीदस्ततोऽपि न किञ्चित् प्रार्थयते तत्रापि विरक्तस्य सर्वथा विवेकख्यातिरेव भवतीति संस्कारवीजक्षयान्नास्य प्रत्ययान्तराण्युत्पद्यन्ते तदास्य धर्म्ममेघनामसमाधि- र्भवति” भा० । “मनोमहान् मतिर्ब्रह्मा पूर्बुद्धिः ख्याति- रीश्वरः” इति शा० भा० दर्शिते हिरण्यगर्भबुद्धिरूपे ६ महत्तत्त्वे च । “स्वप्ने यथात्मानः ख्यातिः संसृतिर्न तु वास्तवी” साङ्ख्यप्रवचनभाष्यधृतवाक्यम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2481-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ख्यातिः, स्त्री, (ख्या + क्तिन् ।) प्रसिद्धिः । तत्- पर्य्यायः । प्रथा २ । इत्यमरः । ३ । २ । ९ ॥ (यथा, पञ्चतन्त्रे । १ । ४०२ । “लोके ख्यातिमुपागताऽत्र सकले लोकोक्तिरेषा यतः ।” मनुश्च । १२ । ३६ । “येनास्मिन् कर्म्मणा लोके ख्यातिमिच्छति पुष्कलाम् । न च शोचत्यसम्पत्तौ तद्विज्ञेयन्तु राजसम् ॥” प्रकाशः । ज्ञानम् । यथा, माघे । ४ । ५५ । “मैत्रादिचित्तपरिकर्म्मविदो विधाय क्लेशप्रहाणमिह लब्धसबीजयोगाः । ख्यातिं च सत्त्वपुरुषान्यतयाऽधिगम्य वाञ्छन्ति तामपि समाधिभृतो निरोद्धुम् ॥” “मैत्रीति । इहाद्रौ समाधिभृतो योगिनः । मैत्री करुणा मुदिता उपेक्षेति चतस्रश्चित्तवृत्तयः । तत्र पुण्यकृत्सु मैत्री दुःखिषु करुणा सुखिषु मुदिता अनुमोदनं पापिषु उपेक्षा । मैत्री आदिर्येषां तानि चित्तस्य परिकर्म्माणि प्रसाध- कानि शोधकानीत्यर्थः तानि विन्दन्ति लभन्ते इति तद्बिदः तद्भाजस्तैः क्षीणान्तःकरणमलाः इत्यर्थः । अतएव क्लेशप्रहाणं विधाय । अविद्या- स्मितारागद्वेषाभिनिवेशाः पञ्च क्लेशाः । तत्रा- नित्येषु नित्यत्वाभिमानः अनात्मनि च देहेन्द्रि- यादौ आत्मधीरित्यादि विभ्रमोऽविद्या । अस्मिता अहङ्कारः । रागोऽभिमतविषयाभिलाषः । द्वेषो- ऽनभिमतविषयेषुरोषः । अभिनिवेशः । कार्य्या- कार्य्येष्वाग्रहः । ते हि पुरुषं क्लिश्यन्ति इति क्लेशाः क्लेशहेतवः तेषां प्रहाणं क्षयः तद्बिधाय क्लेशान् हित्वा इत्यर्थः । अतो लब्धः सबीजः सावलम्बयोगो यैस्ते लब्धसबीजयोगाः सन्तः आलम्बनमेव व्यनक्ति । सत्त्वपुरुषयोरन्यतया अन्यत्वेन मिथो भिन्नत्वेन ख्यातिं ज्ञानं अधि- गम्य प्रकृतिपुरुषौ भिन्नाविति ज्ञात्वा प्रकृति पुरुषयोर्विवेकाग्रहणात् संसारः । विवेकग्रह- णात् मुक्तिरिति साङ्ख्याः । अथ तां ख्यातिमपि निरोद्धुं निवर्त्तयितुं वाञ्छन्ति वृत्तिरूपां तां निवर्त्त्य स्वयम्प्रकाशतयैवावस्थातुमिच्छन्ती- त्यर्थः । प्रकृतावुपरतायां पुरुषस्वरूपेणावस्थानं मुक्तिरिति सांङ्ख्यसिद्धान्तः ॥” इति तट्टीकायां मल्लिनाथः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-284-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "ख्याति" आता है (30)
समाख्या ख्याति । यश । कीर्तिप्रसिद्धि ख्यातिप्रविख्याति प्रसिद्धि । ख्यातिआख्याति नामवरी । ख्याति । शुहरतप्रथिति ख्याति । प्रसिदि्धवीरवाद वीरता के कारण प्राप्त यश । प्रतिष्ठा । ख्यातिश्रवस्यु प्रसिद्धि । यश । ख्यातिप्रसिद्धता ख्यातिशुहरत शोहरत । प्रसिद्धि । ख्यातिशोहरत नामवरी । ख्याति । प्रसिद्धिशोहरा ख्याति । प्रसिद्धिसुनाम यश । कीर्ति । ख्यातिसमह्मा ख्याति । प्रसिद्धिअननख्याति ख्याति, ज्ञान या बोध का अभावअभिजन कुल । वंशपक्ति रसोई तैयार करना । भोजन पकाना । भोजन पकाने की क्रियाप्रथा रीति । रिवाज । प्रणाली । नियमकीर्ति पुण्यसमज्या सभा । गोष्ठी । वह स्थान जहाँ लोग मिलें जुलेंप्रतीति ज्ञान । जानकारीप्रशंसा गुणवर्णन । स्तुति । बडा़ई । श्लाघा । तारीफचित्ति बुद्धिवृत्ति । प्रज्ञा । चिंतनकीर्तना कथन । वर्णनसंप्रतीति पूर्ण विश्वास या प्रतीति । पूर्ण निर्णय या ज्ञानप्रकीर्ति घोषणासोर पु संज्ञा पुं॰विरद बड़ा नाम । लंबा चौड़ा या सुंदर नामनमूद आविर्भावसाका संवत् । शाका । क्रि॰ प्र॰—चलना ।—चलानातजकिरा चर्चा । जिक्र । क्रि॰ प्र॰—करना ।—चलना ।—छिड़ना ।—होना
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें