🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:39:47 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

छाया
chāyā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
छाया संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. प्रकाश का अभाव जो उसकी किरणों के व्यवधान के कारण किसी स्थान पर होता है । उजाला डालनेवाली वस्तु और किसी स्थान के बीच कोई दूसरी वस्तु पड़ जाने के कारण उत्पन्न कुछ अंधकार या कालिमा । वह थोड़ी थो़ड़ी दूर तक फैला हुआ अँधेरा जिसके आस पास का स्थान प्रकाशित हो । साया । जैसे, पेड़ की छाया, मंडप की छाया ।
२. वह स्थान जहाँ किसी प्रकार की आड़ या व्यवधान के कारण सूर्य, चंद्रमा, दीपक या और किसी आलीकपद वस्तु का उजाला न पड़ना हो ।
३. फैले हुए प्रकाश को कुछ दूर तक रोकनेवाली वस्तु की आकृति जो किसी दूसरी ओर अंधकार के रूप में दिखाई पड़ती है । परछाई । जैसे, खंभे की छाया । वि॰ दे॰ छाँह ।
४. जल, दर्पण आदि में दिखाई पड़नेवाली वस्तुओं की आकृति । अक्स ।
५. तद्रूप वस्तु । प्रतिकृति । अनुहार । सदृश वस्तु । पटतर । उ॰—कहहु सप्रेम प्रगट को करई । केहि छाया कवि मति अनुसरई ।—तुलसी (शब्द॰) ।
६. अनुकरण । नकल । जैसे,—यह पुस्तक एक बँगला उपन्यास की छाया है ।
७. सूर्य की एक पत्नी का नाम । विशेष—इसकी उत्पात्ति की कथा इस प्रकार है । बिवस्वान् सूर्य की पत्नी संज्ञी थी जिसके गर्भ से वैवस्वत, श्राद्ध देव, यम और यमुना का जन्म हुआ । सूर्य का तेज न सह सकने के कारण संज्ञा ने अपनी छाया से अपनी ही ऐसी एक स्त्री उत्पन्न की और उससे यह कहकर कि तुम हमारे स्थान पर इन पुत्रों का पालन करना और यह भेद सूर्य पर न खोलना, वह अपने पिता विश्वकर्मा के घर चली गई । सूर्य ने छाया को ही संज्ञा समझकर उससे सावर्णि और शनैश्चर नामक दो पुत्र उत्पन्न किए । छाया इन दोनों पुत्रों को संज्ञा की संतति की अपेक्षा अधिक चाहने लगी । इसपर यम क्रुद्ध होकर छाया को लात मारने चले । छाया ने शाप दिया कि तुम्हारा पैर कटकर गिर जाय । जब सूर्य ने यह सुना तब उन्होंने छाया से इस भेदभाव का कारण पूछा, पर उसने कुछ न बताया । अंत में सूर्य ने समाधि द्वारा सब बातें जान लीं और छाया ने भी सारी व्यवस्था ठीक ठीक बतला दी । जब सूर्य क्रुद्ध होकर विश्वकर्मा के यहाँ गए, तब उन्होंने कहा—संज्ञा तुम्हारा तेज न सह सकने के कारण ही यहाँ चली आई थी और अब एक घोड़ी का रूप धारण करके तप कर रही है । इसपर सूर्य संज्ञा के पास गए और उसने अपना रूप परिवर्तित किया ।
८. कांति । दीप्ति ।
९. शरण । रक्षा । जैसे—अब तुम्हारी छाया के नीचे आ गए है; जो चाहे सो करो ।
१०. उत्कोच । घूस । रिशवत ।
११. पंक्ति ।
१२. कात्यायनी ।
१३. अंधकार ।
१४. आर्या छंद का भेद जिसमें १७ गुरु और लघु होते हैं ।
१५. एक रागिनी ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
छाया f. σκιά, shade, shadow, a shady place (‘a covered place, house’, Naigh. iii, 4), RV. i, 73, 8; ii, 33, 6; vi, 16, 38; AV.; VS. v, xv; AitBr. vii, 12; ŚBr. &c.
the shadow of a gnomon, Sūryas.
shelter, protection, Hit. iii, 8, 1/2
a reflected image, reflection, RV. v, 44, 6; x, 121, 2; VS. ii, 8; AV. v, 21, 8; PraśnUp.; Mn. &c.
shading or blending of colours, play of light or colours, lustre, light, colour, colour of the face, complexion, features, Suśr.; VarBṛS. lxviii, 89 ff.; Ragh. iv, 5; Megh. (ifc. f(आ). ) &c.
gracefulness, beauty, 77 & 101; VP. iv, 4, 31; Kathās. iic
a series, multitude (पङ्क्ति), Pañcat. i, 16, 8
a Sanskṛt gloss on a Prākṛt text
a copy (of a MS.)
a little (ifc.), Veṇīs. vi, 13/14, 1
nightmare, Buddh.; L.
a bribe, L.
‘Shadow’, (like Saṃjñā) wife of the sun and mother of the planet Saturn, Hariv. 545 ff.; VP. iii, 2; BhP. vi, viii; MatsyaP.; Kathās. cv
(N. of a Śakti), Hcat. i, 5, 197
the sun, L.
a metre of 4 × 19 syllables
a kind of rhetorical figure, Sarasv. ii, 5
(in music) N. of a Rāga
N. of Kātyāyanī (or Durgā, W.), L.
छाया See ˚य.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (406,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
छाया [छो-ण Uṇ. 4. 109] 1 Shade, [] shadow (changed at the end of Tat. comp. into छायं when बाहुल्य or thickness of shade is meant; e. g. इक्षुच्छायनिषादिन्यः R. 4. 20; so 7. 4, 12. 50; Mu. 4. 21); छायामधः सानुगतां निषेव्य Ku. 1. 5; 6. 46; अनुभवति हि मूर्ध्ना पादपस्तीव्रमुष्णं शमयति परितापं छायया संश्रितानां Ś. 5. 7; R. 1. 75, 2. 6; 3. 70; Me. 67. --2 A reflected image, a reflection; छाया न मूर्छति मलोपहतप्रसादे शुद्धे तु दर्पणतले सुलभावकाशा Ś. 7. 32. --3 Resemblance, likeness. --4 A shadowy fancy, hallucination. --5 Blending of colours. --6 Lustre, light; छायामंडललक्ष्येण R. 4. 5; रत्नच्छायाव्यतिकरः Me. 15, 35. --7 Colour; Māl. 6. 5. --8 Colour of the face, complexion; केवलं लावण्यमयी छाया त्वां न मुंचति Ś. 3; मेघैरंतरितः प्रिये तव मुखच्छायानुकारी शशी Ś. D.; Pt. 5. 88. --9 Beauty; क्षामच्छायं भवनं Me. 80, 104. --10 Protection. --11 A row, line. --12 Darkness. --13 A bribe. --14 N. of Durgā. --15 The shadow of a gnomon as indicating the sun's position. --16 The Sun. --17 Nightmare. --18 N. of a wife of the sun (she was but a shadow or likeness of संज्ञा, the wife of the Sun; consequently when संज्ञा went to her father's house without the knowledge of her husband, she put छाया in her own place. छाया bore to the Sun three children:--two sons Sāvarṇi and Śani, and one daughter Tapanī). --यः One who grants shade. --Comp. --अंकः the moon. --आत्मन् m. a reflected image or form. --करः the bearer of an umbrella. --ग्रहः a mirror. --तनयः, --सुतः, --आत्मजः Saturn, son of छाया. --तरुः, --द्रुमः a large umbrageous tree; Me. 1; Ś. 4. 11. --द्वितीय a. ‘accompanied only by one's shadow’, alone. --पथः the galaxy, the atmosphere; R. 13. 2. --भृत् m. the moon. --मानः the moon. --(नं) a measure of shadow. --मित्रं a parasol. --मृगधरः the moon. --यंत्रं a sun-dial.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0501-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
छाया स्त्री छो--ण । १ आतपाभावे २ प्रतिविम्बे ३ सूर्य्यपत्नी भेदे संज्ञाप्रतिकृतौ० ४ कान्तौ च अमरः ५ पालने ६ उत्कोचे ७ पङ्क्तौ मेदि० । ८ कात्यायन्यां शब्दरत्ना० । ९ तमसि हेमच० । तत्र अनातपे “छायामिषे सानु- गतां निषेव्य” कुमा० । “छायामच्छामृच्छति सलि- लस्य” माघः “छायेव तस्यालगतिस्य पश्चात्” नैष० । “स्वं रागादुपरि वितन्वतोत्तरीयम् । कान्तेन प्रतिपद- वारितातपायाः । स छत्रादपरविलासिनीसमूहाच्छा- यासीदधिकतरा तद परस्याः” माघः । “गुहां प्रविष्टौ सुकृतस्य लोके छायातपौ व्रह विदो वदन्ति” श्रुतिः संज्ञाप्रतिकृतिछायाकथा हरि वं० ९ अ० । “सै वै विवस्वतः पूर्व्वं श्राद्धदेवः प्रजापतिः यमश्च यमुना चैव यमजौ संवभूवतुः । श्यामवर्णं च तद्रूपं संज्ञा दृष्ट्वा विवस्वतः । असहन्ती तु स्वां छायां सवर्णां निर्ममे ततः । मायामयी तु सा संज्ञा तस्या- श्छायासमुत्थिता । प्राञ्जलिः प्रणता भूत्वा छाया संज्ञां नरेश्वर! । उवाच किं मया कार्य्यं कथयस्व शुचि- स्मिते! । स्थिताऽस्मि तवनिर्दोशे शाधि मां वरवर्णिगि! । संज्ञोवाच अहं याम्यामि भद्रन्ते स्वमेव भवनं पितुः । त्वयेह भवने मह्यं वस्तव्यं निर्व्विकारया इमौ च बालकौ मह्यं कन्या चेयं सुमध्यमा । संभा- व्यास्ते न चाख्येयमिदं भगवते क्वचित् । छायोबाच । आ कचग्रहणाद्देवि! आ शापान्नैव कर्हिचित् । आख्या- स्यामि मतं तुभ्यं गच्छ देवि! यथासुखम् । वैशम्पायन उवाच । समादिश्य सवर्णान्तु तथेत्युक्ता तया च सा । त्वष्टुः समीपमगमद्व्रीडितेव तपस्विनी । पितुः समीपगा सा तु पित्रा निर्भत्सिता तदा । भर्त्तुः समीपं गच्छेति नियुक्ता च पुनः पुनः । अगच्छद्बडवा भूत्वाऽऽच्छाद्य रूप मनिन्दिता । कुरूनथोत्तरान् गत्वा तृणान्यथ चचार ह । द्वितीयायान्तु संज्ञायां संज्ञेयमिति चिन्तयन् । आदि- त्यो जनयामास पुत्रमात्मसमं तदा । पूर्वजस्य मनो- स्तात सदृशोऽयमिति प्रभुः । मनुरेवाभवन्नाम्ना सावर्ण इति चोच्यते । द्वितीयोयः सुतस्तस्याः स विज्ञेयः शनै- श्चरः । सततं पार्थिवी तात । स्वस्य पुत्रस्य वै तदा । चकाराभ्यधिकं स्नेहं न तथा पूर्व्वजेषु वै । मनुस्तस्याक्ष [] मत्तत्तु यमस्तस्या न चक्षमे । ता स रोषाच्च वाल्याच्च भाविनोऽर्थस्य गौरवात् । पदा सन्तर्जयामास छायां वैवस्वतो यमः । तं शशाप ततः क्रोधात् सावर्णजननी नृपः । चरणः पततामेष तवेति भृशदुखिता” । छाया च तमोरूपद्रव्यान्तरमिति मीमांसकाः । तेन “त्वंदूरमपि गच्छन्ती हृदयं न जहासि मे । दिवा- वसानच्छायेव पुरोमूलं वनस्पतेः” शकु० । छाया- गतिरुक्ता सङ्गच्छते” नैयायिकास्तु तेजःसामान्या भाव एव तमश्छायादिकमङ्गीचक्तुः तत्र गत्यादिक- मौपचारिकम्” “अत्र च तेजःसामान्याभावप्रयोजकस्य छायासम्बन्धित्वम् यथा वृक्षस्यातपसम्बन्धप्रतिरोधात् छायासम्बन्धित्वं तथा च वृक्षप्रयुक्तातपाभावः” इति बोधः “छाया बाहुल्ये” पा० । छायान्तस्तत्पुरुषो नपुंसकं स्यात् पूर्व्वपदार्थबाहुल्ये” इक्षूणां छाया इक्षुच्छायम् सि० कौ० । कस्य बाहुल्यमित्यप्रेक्षायां छायायानिमि त्तभूतावरकद्रव्याणामेव बाहुल्यमर्थाक्षिप्तं तच्च षष्ठी तत्पुरुषे पूर्व्वपदार्थगतमित्याशयेन पूर्व्वपदार्थेत्युक्तम् । “इक्षुच्छायानिषादिन्य” इत्यत्र आङ्प्रश्नेषः” सि० कौ० । “आवरकद्रव्यस्यैकत्वे तु “विभाषा सेनासुराच्छायेत्यादि” पा० वा क्लीवत्वम् कुड्यछाया कुद्ध्यच्छायम् । आतपाभावश्च तेजःसामान्यप्रभासञ्चाराभावः तेन प्रदीप प्रभावरकपदार्थस्य प्रभानिरोधसम्बन्धित्वात् शङ्कुच्छाया नरच्छाया इत्यादि । दीपादिच्छायामानज्ञानार्थो व्यव- हारःछायाव्यवहारः तत्र करणसूत्रं लीला० उक्तं यथा । “अथ छायाव्यवहारे करणसूत्रं वृत्तम् । छाययोः कर्णयीरन्तरे
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
छाया, स्त्री, (छ्यति छिनत्ति सूर्य्यादेः प्रकाशं नाश- यतीत्यर्थः । छो + “माच्छाससिसूभ्यो यः ।” उणां । ४ । १०९ । इति यस्ततष्टाप् च ।) रौद्रशून्यम् । तत्पर्य्यायः । भावानुगा २ श्यामा ३ अतेजः ४ भीरुः ५ अनातपः ६ आभीतिः ७ आतपाभावः ८ भावालीना ९ । अस्या गुणाः । मधुरत्वम् । शीतलत्वम् । दाहश्रमहरत्वञ्च । इति राजनिर्घण्टः ॥ घर्म्म- नाशित्वम् । मेघच्छायागुणः । श्रमभ्रममूर्च्छा- मन्तापनाशित्वम् । इति राजवल्लभः ॥ * ॥ छायाविशेषे दोषो यथा, -- [] “दीपखट्वातनुच्छाया छिन्नकेशनखादिकम् । अजमार्ज्जाररेणुश्च हन्ति पुण्यं पुराकृतम् ॥” इति कर्म्मलोचनम् ॥ * ॥ (लक्षणभेदेनास्या अरिष्टकारित्वं यथा, -- “ज्योत्स्नायामातपे दीपे सलिलादर्शयोरपि । अङ्गेषु विकृता यस्य छायाप्रेतस्तथैव सः ॥ छिन्ना भिन्नाकुला च्छाया हीना वाप्यधिकापि वा । नष्टा तन्वी द्विधा च्छाया विशिराविस्तृता च या ॥ एताश्चान्याश्च याः काश्चित् प्रतिच्छाया विग- र्हिताः । सर्व्वा मुमूर्षतां ज्ञेया नचेल्लक्ष्यनिमित्तजाः ॥ संस्थानेन प्रमाणेन वर्णेन प्रभया तथा । छाया विवर्त्तते यस्य स्वप्नेऽपि प्रेत एव सः ॥” “खादीनां पञ्चपञ्चानां छाया विविधलक्षणाः । नाभसी निर्म्मला नीला सस्नेहा सप्रभेव च ॥ रूक्षा श्यावारुणा या तु वायवी सा हतप्रभा । विशुद्धरक्तात्वाग्नेयी दीप्ताभा दर्शनप्रिया ॥ शुद्धवैदुर्य्यविमला सुस्निग्धा चाम्भसी मता । स्थिरा स्निग्धा घना श्लक्ष्णा श्यामा श्वेता च पार्थिवी ॥ वायवी गर्हिता त्वासां चतस्रः स्युः सुखोदयाः । वायवी तु विनाशाय क्लेशाय महतेऽपि वा ॥ स्यात्तैजसी प्रभा सर्व्वा सा तु सप्तविधा स्मृता । रक्ता पीता सिता श्यावा हरिता पाण्डुरासिता ॥ तासां याः स्युर्विकासिन्यः स्निग्धाश्च विपुलाश्च याः । ताः शुभा रूक्षमलिनाः संक्षिप्ताश्चाशुभोदयाः ॥ वर्णमाक्रामति च्छाया भास्तु वर्णप्रकाशिनी । आसन्ना लक्ष्यते च्छाया भाः प्रकृष्टा प्रकाशते ॥ नाच्छायो नाप्रभः कश्चिद्विशेषाच्चिह्नयन्ति तु । नृणां शुभाशुभोत्पत्तिं काले च्छायाः प्रभा- श्रिताः ॥” इतीन्द्रियस्थाने सप्तमेऽध्याये चरकेणोक्तम् ॥) प्रतिविम्बम् । (यथा, याज्ञवल्क्ये । ३ । २७९ । “मयि तेज इति च्छायां स्वां दृष्ट्वाम्बुगतां जपेत् ॥”) सूर्य्यपत्नी । सा संज्ञाप्रतिकृतिः । (यथा मत्स्य- पुराणे । ११ । ५ । “नारीमुत्पादयामास स्वशरीरादनिन्दिताम् । त्वाष्ट्रीस्वरूपेण नाम्ना छायेति भामिनी तदा ॥”) पालनम् । उत्कोचः । कान्तिः । (यथा, मेघ- दूते । ३१ । “वेणीभूतप्रतनुसलिला तामभीतस्य सिन्धुः पाण्डुच्छायातटरुहतरुभ्रंशिभिः शीर्णपर्णैः ॥”) सच्छोभा । पङ्क्तिः । इति मेदिनी । ये, २३ ॥ कात्यायनी । इति शब्दरत्नावली ॥ तमः । इति हेमचन्द्रः ॥ सादृश्यम् । यथा, -- “अङ्गादङ्गेत्यृचं जप्त्वा आघ्राय शिशुमूर्द्धनि । वस्त्रादिभिरलङ्कृत्य पुत्त्रच्छायावहं सुतम् ॥ पुत्त्रच्छाया पुत्त्रसादृश्यम् ।” इति दत्तकचन्द्रिका ॥ (ऊनविंशत्यक्षरवृत्तिविशेषः । इति छन्दोमञ्जरी ॥ अस्य लक्षणादिकं छन्दःशब्दे द्रष्टव्यम् ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-490-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "छाया" आता है (19)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें