🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:52:33 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

तार
tāra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
बहुत ऊँची ध्वनि 'तार' कहलाती है (1.7.2)
कण्ठ में स्थित वह 'मन्द्र' और सिर में स्थित 'तार' कहलाती है (1.7.3) मन्द्र
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तार mfn. (√ तॄ) carrying across, a saviour, protector (Rudra), VS. xvi, 40; ŚiraUp.
(Viṣṇu), MBh. xiii, 6986
high (a note), loud, shrill (mn.) a high tone, loud or shrill note, TāṇḍyaBr. vii, 1, 7 (compar. -तर and superl. -तम), TPrāt.
Śikṣā, MBh. vii; Mṛcch. &c.
(fr. स्तृ?) shining, radiant, Megh.; Amar.; Kathās. lxxiii; Sāh.
clean, clear, L.
good, excellent, well flavoured, L., Sch.
तार m. ‘crossing’, see दुस्-, सु-
‘saving’, a mystical monosyllable (as ओम्), RāmatUp.; ŚikhUp.; Sarvad.; Tantr.
Andropogon bicolor, L.
N. of Maṇi-rāma (author of a Comm. on Bhām.)
of a Daitya (slain by Viṣṇu), Hariv.
of one of Rāma's monkey generals (son of Bṛhas-pati, husband of Tārā), MBh. iii, 16372; R. i, iv, vi
pl. a class of gods in the 12th Manv-antara, VP. iii, 2, 33
तार m. [n. & (आ), f., L.] the clearness or transparency of a pearl, clear pearl, Suśr. v, 3, 19; Gīt. xi, 25
तार (m. n., L.) = ˚राभ्र, L.
तार m. n. a star, L.
the pupil of the eye, L.
तार n. descent to a river, bank (cf. तीर, तीर्थ), AV. iv, 37, 3; Pāṇ. vi, 3, 109, Vārtt. 1
silver, BhP. iv, 6, 27; Bhpr. v, 26, 43
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (443,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तार a. [तॄ-णिच् भावे अच्] 1 High, (as a note.) --2 Loud, shrill (as a sound); Māl. 5. 20. --3 Shining, radiant, clear; हारांस्तारांस्तरलगुटिकान् (regarded as an interpolation in Me. by Malli.); उरसि निहितस्तारो हारः Amaru. 28; R. 5. 52. --4 Good, excellent, well-flavoured. --5 Clear, clean. --रः 1 The bank of a river. --2 The clearness of a pearl. --3 A beautiful or big pearl; हारममलतरतारमुरसि दधतं Gīt. 11. --4 An epithet of (1) Viṣṇu, (2) Śiva. --5 The mystical syllable ओम् (प्रणव). --6 Protection. --7 A high tone or note. --8 Crossing, passing over. --रः, --रं 1 A star or planet; (said to be f. also). --2 The pupil of the eye; (said to be m. also). --3 A pearl (said to be f. also). --Comp. --अभ्रः camphor. --अरिः a pyritic ore of iron. --पतनं the falling of a star or meteor. --पुष्पः [] the Kunda or jasmine creeper. --वायुः loud-sounding wind, a whistling breeze. --शुद्धिकरं lead --स्वर a. having a loud or shrill sound. --हारः {1} a necklace of big or beautiful pearls. {2} a shining necklace.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0536-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तार पु० तारयति स्वजापकान् संसारार्णवात् तॄ--णिच्--अच् तार्य्यतेऽनेन वा तॄ--णिच् करणे अच् तॄ--णिच्--भावे अच् वा । १ प्रणवे ओङ्कारे “तारयेद् यद्भवाम्भोधेः स्वजपासक्त- मानसम् । ततस्तार इति ख्यातो यस्तं ब्रह्मा व्यलोकयत्” काशीख० ७३ अ० । २ वानरभेदे ३ शुद्धमौक्तिके ४ मुक्ता विशद्धौ मेदि० ५ देवीप्रणवे कूर्चवीजे (ह्रीँ) तन्त्रसा० ६ तारणे विश्व ७ महादेवे “काश्यां विश्वेश्वरोऽहं गिरि- [] पतितनयासंयुतो वामभागे शुण्डादण्डेन दक्षे त्रिपथ- गतटिनीतीरशुद्धाम्बुभागे । मायावीजञ्च कर्णे सुर- मुनिसहितो ध्यानयुक्तं वदामि प्रीत्या लोकस्य तस्मात् सुरमुनिगणकैरुच्यते तारनामेति” शब्दार्थचि० धृतवाक्यम् ८ रूप्ये न० राजनि० । ९ नक्षत्रे न० स्त्री० मेदि० “विपत्तारे गुडं दद्यात्” ताराबलादिन्दुरथेन्दुवीर्य्यात्” ज्योति० त० सां० त० उक्ते अध्ययनरूपे प्रथमे १० गौणसिद्धिभेदे । “ऊहः शब्दोऽध्ययनं दुःखविघातास्त्रयः सुहृतप्राप्तिः । दानञ्च सिद्धयोऽष्टौ सिद्धेः पूर्वोऽङ्कुशस्त्रिविधः” सा० का० । “विहन्यमानस्य दुःखस्य त्रित्वात् तद्विघातास्त्रय इति इमा मुख्याः तिस्रः सिद्धयस्तदुपायतया त्वितरा गौण्यः पञ्च सिद्धयस्तत्रापि हेतुमत्तया तिस्रः हेतुतया पञ्च व्यवस्थिताः । तास्वाद्या अध्ययनादिलक्षणा सिद्धयो हेतवः मुख्यास्तु हेतुमत्यः । विधिंवद्गुरुमुखाद- ध्यात्मविद्यानामक्षरस्वरूपग्रहणमध्ययनं प्रथमसिद्धिस्तार- मुच्यते” त० कौ० ११ विष्णौ पु० “अशोकस्तारणस्तारः शूरः शौरिर्ज्जनेश्वरः” भा० अनु० १४९ अ० सहस्रनामकथने । १२ उच्चशब्दे पु० । १३ तद्वति त्रि० मेदि० । १४ स्फुरितकिरणे १५ निर्मले त्रि० धर० । दिक्शब्दात् परम् तीरस्य तारादेशः । १६ तीरे । दक्षिणतारं दक्षिणतीरमित्यर्थः १७ उच्चैस्तरे त्रि० १८ नेत्रकनीनिकायां न० स्त्री० “मत्तयेव घूर्णितमन्दतारया” काद० । “तारैर्बभूवे परभागलाभतः” माघः शुद्धमुक्ताफले । “तारहेममहारत्नविमानशत- शोभितम्” भाग० ४ । ६ । २७ । प्रणवे “तारो मायारमा- योगो मनोर्दीपनमुच्यते” । (ॐ श्रीं ह्रीँ) दी० त० “तारं व्योमाग्निमनुयुग्दण्डी ज्योतिर्मनुर्मतः” दी त० । “हारममलं तरलतारमुरसि दधतम्” जयदेवः । “उरसि निहिततारोहारः” अमरुः । “तारलोलबलयेन करेण” सा० द० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3277-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तारं, क्ली, (तार्य्यते विस्तार्य्यते इति । तॄ + णिच् + घञ् ।) रूप्यम् । इति मेदिनी । ते, ४३ ॥ (“दग्धोत्तीर्णं सुशीतं यन्निर्म्मलं कुन्दसन्निमम् । गुरुस्निग्धकुमारञ्च तारसुत्तममिष्यते ॥” अशुद्धस्यामृतस्यास्य गुणा यथा, -- “आयुः शुक्रं बलं हन्ति रोगसंघं करोति च । अशुद्धञ्चामृतन्तारं शुद्धमार्य्यमतो बुधैः ॥” अस्य मारणं यथा, -- “कण्टवेघ्यं तारपत्रं दिह्याद्द्विगुणहिङ्गुलम् । पातयन्त्रे रसो ग्राह्यो रजतं मृतमुच्यते ॥” इति वैद्यकरसेन्द्रसारसंग्रहे जारणमारणा- धिकारे ॥) मुक्ता । इति राजनिर्घण्टः ॥ (यथा, रसेन्द्रसारसंग्रहे त्रैलोक्यचिन्तामणि- वटिकायाम् । “हारं सुवर्णं सुमृतञ्च तारम् ॥” “तारं मौक्तिकम् । तारशब्देनात्र मौक्तिक- मेवोच्यते न तु रजतम् ।” इति तट्टीका ॥ गौणसिद्धिभेदः । यथा, “विहन्यमानस्य दुःखस्य त्रित्वात् तद्विघातास्त्रय इति इमा मुख्यास्त्रिस्रः सिद्धयस्तदुपायतया त्वितरा गौण्यः पञ्चसिद्धय- स्तत्रापि हेतुमत्तया तिस्रः हेतुतया पञ्च व्यवस्थिताः । तास्वाद्या अध्ययनादिलक्षणाः सिद्धयो हेतवः मुख्यास्तु हेतुमत्यः । विधिवद्- गुरुमुखादध्यात्मविद्यानां अक्षरस्वरूपग्रहण- मध्ययनं प्रथमसिद्धिस्तारमुच्यते ॥” इति तत्त्व- कौमुदी ॥ अक्षिमध्यम् । इति मेदिनी । रे, ४३ ॥)
तारः, पुं, वानरविशेषः । मुक्ताविशुद्धिः । शुद्ध- मौक्तिकः । इति मेदिनी । रे, ४३ ॥ (तार्य्यते उत्तार्य्यते भवसागरादनेन । तॄ + णिच् + घञ् । यद्वा तारयति स्वोच्चारणजपादिभिर्लोकान् । तॄ + णिच् + अच् । एतन्निरुक्तिर्यथा, काशी- खण्डे । ७३ अध्याये । [] “तारयेद् यद् भवाम्बोधेः स्वजपासक्त- मानसम् । ततस्तार इति ख्यातो यस्तं ब्रह्माव्यलोकयत् ॥”) प्रणवः । इति तन्त्रम् ॥ (यथा, महागणपति- स्तोत्रे । २ । “तारश्रीपरशक्तिकामवसुधारूपानुगं यं विदु- स्तस्मै स्तात् प्रणतिर्गणाधिपतये यो रागिणा- भ्यर्थ्यते ॥”) तरणम् । इति विश्वः ॥ कूर्च्चबीजम् । इति तन्त्रसारम् ॥ (नक्षत्रम् । इति मेदिनी । रे, ४३ ॥ अत्युच्चशब्दः । इति हेमचन्द्रः । ६ । ३८ ॥ यथा, हेमचन्द्रटीकायाम् । “नृणामुरसि मन्द्रस्तु द्वाविंशतिबिधो ध्वनिः । स एव कण्ठमध्यः स्यात् तारः शिरसि गीयते ॥” विष्णुः । यथा, महाभारते । १३ । १४९ । ११७ । “अशोकस्तारणस्तारः शूरः सौरिर्जनेश्वरः ॥” राक्षसविशेषः । यथा महाभारते । ३ । २८४ । ९ । “युयुधे लक्षणश्चापि तथैवेन्द्रजिता सह । विरूपाक्षेण सुग्रीवस्तारेण च निखर्व्वटः ॥” दैत्यविशेषः । यथा, हरिवंशे । ४३ । ९ । “तारस्तु क्रोशविस्तारमायसं वायसध्वजम् ॥”) महादेवः । “काश्यां विश्वेश्वरोऽहं गिरिपतितनयासंयुतो वामभागे शुण्डादण्डेन दक्षे त्रिपथगतटिनीतीर- शुद्धाम्बुभागे । मायावीजञ्च कर्णे सुरमुनिसहितो ध्यानयुक्तं वदामि प्रीत्या लोकस्य तस्मात् सुरमुनिगणकैरुच्यते तारनाम ॥” इति शब्दार्थचिन्तामणिः ॥)
तारः, त्रि, अत्युच्चशब्दविशिष्टः । इति मेदिनी । रे, ४४ ॥ स्फुरितकिरणः । निर्म्मलः । इति धरणिः ॥ (तारं मुक्तास्त्यत्रेति अच् । मुक्ता- विशिष्टः । यथा, अमरुशतके । २८ । “उरसि निहितस्तारो हारः कृता जघने घने ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-607-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "तार" आता है (10)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें