🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:46:57 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

पुर
pura
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पुरः अव्य॰ [सं॰ पुरस्]
१. आगे ।
२. पहले । यौ॰—पुरःपाक = जिसकी सिदिध या पाक सन्निकट हो । पुरः प्रहर्ता = (१) वह जो अग्रिम पंक्ति में लड़े । (२) पहले प्रहार करनेवाला । पुरःफल = जिसका फल या सिदिध समक्ष हो । पुरःसर । पुरःस्थ = सामने । समक्ष । पुरःस्थायी = सामने रहनेवाला । आगे रहनेवाला ।
पुर १ संज्ञा पुं॰ [सं॰] [स्त्री॰ पुरी]
१. वह बड़ी बस्ती जहाँ कई ग्रामों या बस्तियों के लोगों को व्यवहार आदि के लिये आना पड़ता हो । नगर । शहर । कसबा ।
२. आगार । घर । यौ॰—अंतःपुर । नारीपुर ।
३. गृहोपरि गृह । घर के ऊपर का घर । कोठा । अटारी ।
४. लोक । भुवन ।
५. नक्षत्र । पुज । राशि ।
६. देह । शरीर ।
७. मोथा ।
८. चर्म । चमड़ा ।
९. पीली कटसरैया ।
१०. गुग्गुल नामक गंधद्रव्य ।
११. दुर्ग । किला । गढ़ ।
१२. चोंगा ।
१३. पाटलिपुत्र का एक नाम (को॰) ।
१४. स्त्रियों का निवास । अंतःपुर । जनानखाना (को॰) ।
१५. कोषागार । भंडारघर (को॰) ।
१६. गणिकागृह । वेश्यालय (को॰) ।
१७. पुष्पगर्भ । पुष्प कोश (को॰) ।
पुर २ वि॰ [सं॰ तुल॰ फा॰ पुर] पूर्ण । भरा हुआ ।
पुर ३ संज्ञा पुं॰ [सं॰ पुर ( = चमड़ा), या देश॰] कुएँ से पानी निकालने का चमड़े का डोल । चरसा ।
पुर पु ४ अव्य॰ [सं॰ पुरस्] आगे । समक्ष । सामने । उ॰—राम कह्यो जो कछू दुख तेरे । श्वान निशंक कहो पुर मेरे ।—राम चं॰, पृ॰ २६६ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. पुर (for 2. See p. 635), in comp. for पुरस्.
पुरः in comp. for पुरस्.
2. पुर n. (for 1. See p. 634, col. 2) (ifc. f(आ). ) a fortress, castle, city, town (a place containing large buildings surrounded by a ditch and extending not less than one Kos in length ; if it extends for half that distance it is called a खेट, if less than that, a कर्वट or small market town; any smaller cluster of houses is called a ग्राम or village, W.), Mn.; MBh. &c.
the female apartments, gynaeceum, MBh. (cf. अन्तः-प्˚, नारी-प्˚ &c.)
a house, abode, residence, receptacle, BhP.; Tattvas.
an upper story, L.
a brothel, L.
‘the city’ Gk. κατ᾽ ἐξοχήν i.e. Pāṭali-putra or Patnā, L.
= त्रि-पुर, the 3 strongholds of the Asuras, Kathās.
the body (cf. 3. पुर्), BhP.
the skin, L.
a species of Cyperus, L.
N. of a constellation, Var.
a leaf rolled into the shape of a funnel, L. (prob. w.r. for पुट)
N. of the subdivisions of the Vedānta wk. त्रिपुरी or त्रिपुटी (perhaps also w.r. for पुट), Cat.
पुर mf(आ)n. a kind of resin, bdellium, Suśr.; L.
पुर m. N. of an Asura = त्रि-पुर (cf. पुर-जित्), of another man, g. कुर्व्-आदि
पुरं acc. of 3. पुर् or 2. पुर, in comp.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (634,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पुर a. [पृ-क] Full of, filled with. --रं 1 A town, city (containing large buildings, surrounded by a ditch, and not less than one Krośa in extent); पुरे तावंतमेवास्य तनोति रविरातपं Ku. 2. 33; R. 1. 59. --2 A castle, fortress, stronghold. --3 A house, residence, abode. --4 The body. --5 The female apartments. --6 N. of the town पाटलिपुत्र. q. v. --7 The calyx of a flower, or any cup formed of leaves. --8 A brothel. --9 The skin. --10 Bdellium. --11 An upper story. --12 A store-house. --13 A fragrant grass (नागरमुस्ता). --Comp. --अट्टः a turret on a citywall. --अधिपः, --अध्यक्षः the governor of a town. --अरातिः, --अरिः, --असुहृद् m. --रिपुः epithets of Śiva; पुतरातिभ्रांत्या कुसुमशर किं मां प्रहरास Subhāṣ., see त्रिपुर. --अर्धविस्तारः a small village, hamlet. --उत्सवः a festival celebrated in a city. [] --डद्यान a city-garden, park. --ओकस् m. an inhabitant of a town. --कोट्टं a citadel. --ग a. {1} going to a town. {2} favourably inclined. --जित्, --द्विष्, --भिद् m. epithets of Śiva. --ज्योतिस् m. {1} an epithet of fire. {2} the world of Agni. --तटी a small market-town, small village. --तोरणं the outer gate of a city. --देवता the tutelary deity of a town. --द्वारं a city-gate. --निवेशः the founding of a city. --पालः {1} ‘city-governor’, the commandant of a fortress. {2} the soul. --मथनः an epithet of Śiva. --मार्गः the street of a town; Ku. 4. 11; R. 11. 3. --रक्षः, --रक्षकः, --रक्षिन् m. a constable, police-officer. --रोधः the siege of a fortress. --वासिन् m. a citizen, a townsman. --वास्तु n. ground fit for the foundation of a town. --शासनः {1} an epithet of Viṣṇu {2} of Śiva; Ku. 7. 30. --हन् m. {1} an epithet of Viṣṇu. {2} of Śiva.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0709-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पुर अग्रगतौ तु० पर० सक० सेट् । पुरति अपोरीत् ।
पुर न० पुर--अग्रगमने क । १ गेहे २ देहे पाटलिपुत्रे ३ नगर- भेदे ४ कुसुमदलवृत्तौ मेदि० ५ नागरमुस्तायां रत्नमा० ६ चर्मणि शब्दर० ७ गृहोपरिगृहे च विश्वः । ८ बहु- ग्रामीणव्यवहारस्थाने वहुहट्टादियुक्ते प्रधानग्रामे न० स्त्री श्रीधरः । स्त्रीत्वे ङीप् । ९ पीतझिण्ट्याम् अमरः घान्यादिचये १० राशौ ११ गुग्गुलौ च पु० शब्दच० पॄ--क । १२ पूर्णे प्रचुरे त्रि० । नगरशब्दे ३९३६ पृ० पुरीशब्दे च दृश्यम् । पुरे वर्णनीयपदार्थाः कविकल्प- लतायामुक्ता यथा “पुरे हट्टप्रतोली च परिखातोरण- ध्वजाः । प्रासादाध्वप्रपारामवापीवेश्यासतीत्वरी” ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4364,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पुरः" आता है (11)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें