🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:36:40 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

मुक्त
mukta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मुक्त १ वि॰ [सं॰]
१. जिसे मोक्ष प्राप्त हो गया हो । जिसे मुक्ति मिल गई हो । जैसे,— काशी में मरने से मनुष्य मुक्त हो जाता है ।
२. जो बंधन से छूट गया हो । जिसका छुटकारा हो गया हो । जैसे,— वह कारागार से मुक्त हो गया है ।
३. जो पकड़ या दबाव से इस प्रकार अलग हुआ हो कि दूर जा पड़े । चलने के लिये छूटा हुआ । फेंका हुआ । क्षिप्त । जैसे, बाण का मुक्त होना ।
४. बंधन से रहित । बंधन से छूटा हुआ । खुला हुआ ।
मुक्त २ संज्ञा पुं॰
१. पुराणानुसार एक प्राचीन ऋषि का नाम ।
२. वह जिसने मुक्ति प्राप्त कर ली हो [को॰] ।
मुक्त पु ३ संज्ञा पुं॰ [सं॰ मुक्ता] दे॰ मुक्ता । उ॰— हेम हीर हार मुक्त चोर चारु साजि के ।—केशव (शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मुक्त मुक्ता, मुक्ति See p. 816 &c.
मुक्त mfn. loosened, let loose, set free, relaxed, slackened, opened, open, MBh.; Kāv. &c.
liberated, delivered, emancipated (esp. from sin or worldly existence), Mn.; MBh. &c. (with instr. or ifc. = released from, deprived or destitute of; cf. Pāṇ. ii, 1, 38)
fallen or dropped down (as fruit), Hariv.
abandoned, relinquished, quitted, given up, laid aside, deposed, MBh.; Kāv. &c.
sent forth, emitted, discharged, poured out, hurled, thrown, ib.
left free (as a road), Megh.
uttered (as sound), MBh.
shed (as tears), Pañcat.
let fly, applied (as a kick), Ragh.
gone, vanished, disappeared (esp. ibc.; cf. below)
मुक्त m. N. of one of the 7 sages under Manu Bhautya, MBh.
of a cook, Rājat.
मुक्त n. the spirit released from corporeal existence, W.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (819,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मुक्त p. p. [मुच्-क्त] 1 Leosened, relaxed, slackened. --2 Set free, liberated, relaxed. --3 Abandoned, left, given up, set aside, taken off. --4 Thrown, cast, discharged, hurled. --5 Fallen down, dropped down from; Ku. 1. 6. --6 Drooping, unnerved; मुक्तैरवयवैरशयिषि Dk. --7 Given, bestowed --8 Sent forth. emitted. --9 Finally saved or emancipated. --10 Ejected, spit out --11 Deprived. --12 Absolved or emancipated (from sin or worldly existence); see मुच् also. --क्तः One who is finally emancipated from the bonds of worldly existence, one who has renounced all worldly attachments and secured final beatitude, an absolved saint; सुभाषितेन गीतेन युवतीनां च लीलया । मनो न भिद्यते यस्य स वै मु कोऽथवा पशः ॥ Subhāṣ. --क्तं The spirit released from worldly existence. --Comp. --अंबरः a Jaina mendicant of the digambara class. --आत्मन् a. finally saved or emancipated. (--m.) {1} the soul absolved from sins or from worldly matter. {2} a person whose soul is absolved. --आसन a. rising from a seat. --क्रंच्छः a Buddhist. --कचुकः a snake that has cast off its slough. --कंठ a. raising a cry. --(ठं) ind. bitterly, loudly, aloud: R. 14. 68. --कर, --हस्त a. open-handed, liberal, bountiful. --केश a. letting the hair hang down, having the hair dishevelled. --चक्षुस् m. a lion. --चेतस् a. absolved, emancipated. --लज्ज a. shameless. --वसनः see मुक्तांबर. --संग a. free from (worldly) ties or attachments, disinterested. --(गः) an ascetic (of the fourth religious order, परिव्राजक).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0868-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मुक्त त्रि० मुच क्त । १ त्यक्ते, २ प्राप्तमोक्षे मेदि० । ३ आनन्दिते च शब्दर० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4755,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मुक्तः, त्रि, (मुच् + क्तः ।) प्राप्तमोक्षः । मोचितः । इति मेदिनी । ते, ४४ ॥ नन्दितः । इति शब्द- रत्नावली ॥ (नृपविशेषः । यथा, राजतरङ्गि- ण्याम् । ७ । १६३५ । “सूदश्चम्पकभृत्यस्य जेलकाख्यस्य तत्क्षणम् । मुक्तो नामान्तिकं प्राप्तो नृपतेराप्ततामगात् ॥” ऋषिविशेषः । यथा, मार्कण्डेये । १०० । ३१ । “अग्नीध्रश्चाग्निबाहुश्च शुचिर्मुक्तोऽथ माधवः । शुक्रोऽजितश्च सप्तैते तदा सप्तर्षयः स्मृताः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-729-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "मुक्त" आता है (44)
कौट अपने घर या कुटी में रहनेवाला । स्वतंत्र । मुक्तअबद्ध जो बँधा न हो । मुक्तपरामृत जो मृत्यु आदि के बंधन से छूट गया हो । मुक्तउत्कलित मुक्त । प्रस्फुटितव्यावृत्त छुटा हुआ । मुक्त । निवृत्तस्वतंत्र जो किसी के अधीन न हो । स्वाधीन । मुक्त । आजाद । जैसे,—(क) आयरलैंड पहले…अबंधन अबंध । मुक्तव्यपेत मुक्त । अलग किया हुआनिष्कृत मुक्त । छूटा हुआ । स्वतंत्रउद्ग्रंथि खुला हुआ । मुक्तविप्रमुक्त निर्बंध । स्वतत्र । खुला हुआ । मुक्तविजट मुक्त । खुला हुआ । जैसे, केशसम्मोचित छोड़ा हुआ । मुक्तखलास छूटा हुआ । मुक्तछुछंद पु वि॰ स्वच्छंद । स्वतंत्र । मुक्तपंचातिग मुक्तमुबर्रा बरी किया हुआ । मुक्तस्वतंत्री स्वाधीन । मुक्त । आजाद । दे॰ 'स्वतंत्र'परिनिर्वृत्त जिसको परिनिर्वाण प्राप्त हुआ हो । परिमुक्त । मुक्तवीत वे हाथी, घोड़े और सैनिक आदि जो युद्ध करने के योग्य न रह गए होंउत्तीर्ण पर गया हुआ । पारंगतसमुज्झित छोड़ा हुआ । परित्यक्तप्रतिमुक्त पहना हुआ (कपड़ा आदि)विप्रयुक्त जो मिला न हो । विश्लिष्ट । विभिन्न । अलगअवश विवश । परवश । लाचारअपेत विगत । दूर गया हुआअसंबाध बिना बाधा का । अभावअतिसर्ग अभिलाषा पूर्ण करना । देनाश्रंथित बँधा हुआ । एक साथ बाँधा हुआअपवर्जित छोड़ा हुआ । त्यागा हुआ । त्यक्तविश्लिष्ट जो अलग हो गया हो । जो मिला हुआ न हो । जिसका विश्लेषण हो चुका होउद्धर विजेताउर्वरित बहुत । अत्यधिकपरिशुद्ध पूर्णतः शुद्ध । विशुद्ध । निर्मल । निर्दोषविनद्ध बंधा हुआ । नंधा हुआअवलुंचित कटा हुआ । छेदितउबरी दे॰ 'ओबरी'फ्री स्वतत्र । जिसपर किसी की दाब न होफारिग काम से छुट्टी पाया हुआ । ज ो अपना काम कर चुक हो । जैसे,—अब वह शादी के …निरवार निस्तार । छुटकारा । बचावमाक्षी मोक्ष पाने का इच्छुकव्यषगत बीता हुआ । गया हुआनिश्तोर्ण पार गया हुआ । जो तै या पार कर चुका होऊर्द्ध्वगामी ऊपर जानेवाला
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें