🕉️ 21 November 2026, Saturday · 09:59:25 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

सौंदर्य
sauṃdarya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सौंदर्य, सौंदर्य्य संज्ञा पुं॰ [सं॰ सौन्दर्य, सौन्दर्य्य] सुंदर होने का भाव या धर्म । सुंदरता । रमणीयता । खूबसूरती । जैसे,—युवती का सौंदर्य, नगर का सौंदर्य । उ॰—उज्वल वरदान चेतना का, सौंदर्य जिसे सब कहते हैं ।—कामायनी, पृ॰ १०२ । यौ॰—सौंदर्यगर्विता = अपने सौंदर्य के गर्व से भरी हुई । जिसे अपनी सुंदरता का अभिमान (स्त्री॰) । उ॰—सौदर्यगर्विता सरिता के अति विस्तृत वक्षस्थल में ।—अपरा, पृ॰ १४ । सौंदर्यप्रिय = जिसे सौंद्रर्य प्रिय हो । सौंदर्यप्रेम = रमणीयता के प्रति अनुराग ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सौन्दर्य n. (fr. सुन्दर) beauty, loveliness, gracefulness, elegance, Kāv.; Kathās. &c.
noble conduct, generosity, R.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1253,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सौंदर्यं [सुंदरस्य भावः ष्यञ्] [] Beauty, loveliness, gracefulness, elegance; सौंदर्यसारसमुदायनिकेतनं वा Māl. 1. 21; Ku. 1. 49, 5. 41.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1141-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सौन्दर्य्य न० सुन्दरस्य भावः ष्यञ् । १ चारुतायां “अङ्ग- प्रत्यङ्गकानां यः सन्निवेशो यथोचितम् । सुश्लिष्टः सन्धि- बन्धः स्यात् तत्सौन्दर्य्यमुदाहृतम्” उज्ज्वलमण्युक्ते २ अङ्गादीनां सन्निवेशभेदे ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5338,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सौन्दर्य्यं, क्ली, (सुन्दरस्य भावः । सुन्दर + ष्यञ् ।) सुन्दरत्वम् । सुन्दरस्य भावः । तस्य लक्षणं यथा, “अङ्गप्रत्यङ्गकानां यः सन्निवेशो यथोचितम् । सुश्लिष्टः सन्धिबन्धः स्यात् तत् सौन्दर्य्यमुदा- हृतम् ॥ इत्युज्ज्वलनीलमणिः ॥ (यथा, कुमारे । १ । ४९ । सर्व्वोपमाद्रव्यसमुच्चयेन यथाप्रदेशं विनिवेशितेन । सा निर्म्मिता विश्वसृजा प्रयत्ना- देकस्थसौन्दर्य्यदिदृक्षयेव ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-424-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "सौंदर्य" आता है (45)
कमा सौंदर्य । लावण्य । छबिछवि शोभा । सौंदर्यलालित्य ललित होने का भाव । सौंदर्य । सुंदरता । सरसता । मनोहरता । जैसे,—आपकी भा…आभिरूपक आभिरूप्य संज्ञा पुं॰ सुंदरता । सौंदर्यवनस् सौंदर्य । लावण्यभ्राजथु दीप्ति । प्रभा । चमक । सौंदर्यसुजातक सौंदर्य । सुंदरतासुंदरता सुंदर होने का भाव । सौंदर्य । खूबसूरती । रूपलावण्य ।—सुंदरत्व सुंदरता । सौंदर्यजमाल सौंदर्य । शोभा । छवि । रूपलोइन पु ^१ संज्ञा पुं॰ लावण्य । नमक । सौंदर्य । नमकीनीदीदार सौंदर्य । छविमलाहत चेहरे पर का नमक । सौंदर्यरानाई सुंदरता । सौंदर्यलगिमा सौंदर्य । शोभा । सुंदरताहुस्न सौंदर्य । सुंदरता । लावण्यपेशलता सुंदरता । सौंदर्य । खूबसूरतीमंजिमा सौंदर्य । मोहकता । सुंदरताखुबसुरती सौंदर्य । सुंदरतादिलावेजी खूबसूरती । सौंदर्य । शोभाछटा दीप्ति । प्रकाश । प्रभा । झलकलीला वह व्यापार जो चित्त की उमंग से केवल मनोरंजन के लिये किया जाय । केलि । …सूरत रूप । आकृति । शक्लआख्या नामविभूषा गहनों आदि की खूब सजावटसौष्ठव सुडौलपन । उपयुक्तताआभिजात्य उच्च कुल में पैदा होने का भाव । कुलीनताविभूषण अलंकृत करने की क्रिया । गहने आदि से सजाने का कामकचा हथिनीरम्र पिशंग वर्ण । कपिल वर्णककुप् ककुभ संज्ञा स्त्री॰मधुरता मधुर कहोने का भावरती पु † ^१ संज्ञा स्त्री॰रूपता रूप का भाव या धर्मसौम्यता सौम्य होने का भाव या धर्मसज सजने की क्रिया या भाव । यौ॰—सजधजलोइ पु ^१ संज्ञा पुं॰ लोगबहार बसंत ऋतु । फूली के खिलने का मौसिमलोना पु † संज्ञा पुं॰लोयन पु ^१ संज्ञा पुं॰ आँखगोराई पु † संज्ञा स्त्री॰मधुरि पु ^१ संज्ञा स्त्री॰लवणिमा लवणयुक्त होना । नमकीनीमधुरिमा मिठास । मीठापनतर्हदारी बाँकापन । छबीलापन । साजसज्जा
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें