🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:46:17 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

आदर
ādara
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
आदर संज्ञा पुं॰ [सं॰] [वि॰ आदरणीय आदृत, आदर्य] संमान । सत्कार । प्रतिष्ठा । इज्जत । कदर । जैसे,—(क) वे बड़े आदर के साथ हमें अपने घर ले गए । (ख) तुलसीदास के रामचरितमानस का समाज में बड़ा आदर है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आ-दर ˚रण, &c. See आ-√ दृ.
आ-दर m. respect, regard, notice
care, trouble, Pañcat.; Hit.; Ragh.; Kir. &c.
आदरं- √ 1. कृ, to exert or interest one's self for
आदरेण and आदरात् adv. respectfully
carefully, zealously.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (136,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आदर, आदर्श &c. See under आदृ, आदृश्.
आदरः [आ-दृ-कप्] 1 Respect, reverence, honour; निर्माणमेव हि तदादरलालनीयं Māl. 9. 49; न जातहार्देन न विद्विषादरः Ki. 1. 33; Ku. 6. 20. --2 Attention, care, notice, close application; आदरप्रयत्न Māl. 7 careful efforts; तां प्रणामादरस्रस्तजांबूनदवतंसकां Ku. 6. 91. --3 (a) Eagerness, desire, regard; भूयान्दारार्थमादरः Ku. 6. 13; आदरादुपसर्पिततुरंगः K. 119 eagerly; यत्किंचनकारितायामादरः 120; अन्वेष्टुमादरमकरवं 152 made up my mind; Ki. 8. 41, 26; 13. 58. (b) Earnest desire, request; Ś. 6. --4 Effort, endeavour; गृहयंत्रपताकाश्रीरपौरादरनिर्मिता Ku. 6. 41. --5 Commencement, beginning. --6 Love, attachment.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0236-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आदर पु० आ + दृ--कप । १ गौरवहेतुके कर्म्मणि सम्माने, । “न जातहार्द्देन न विद्विषादरः” किरा० “दरादराभ्यां दरकम्पिनो पपे” नैष० । “तद्दर्शनादभूच्छम्भोर्भूयान् दारार्थमादरः” कुमा० । २ आरम्भे ३ आसक्तौ । “तां प्रणामादरस्रस्तजाम्बूनदविभूषणाम्” कुमा० । ४ यत्ने च “ग्रहयन्त्रपताकाश्रीरपौरादरनिर्मिता” कुमा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0693,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आदरः, पुं, (आङ् + दॄ + अप् ।) आरम्भः । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ समादरः । सम्मानः ॥ (यथा किरातार्ज्जुनीये ५ । १६ । “स जगदे वचनं प्रियमादरात् मुखरतावसरे हि विराजते” । कुमारसम्भवे ६ । १३ । “तद्दर्शनादभूत् शम्भोर्भूयान् दारार्थमादरः” । हितोदेशे । “सन्तुष्टस्य करप्राप्तेऽप्यर्थे भवति नादरः” ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-173-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "आदर" आता है (37)
वीप्सा एक शब्दालंकार जहाँ आश्चर्य, आदर, घृणा, आदि भावों को व्यक्त करने के लिय…सत्कार आए हुए के प्रति अच्छा व्यवहार । आदर । संमान । खातिरदारीमानिता मानित्व । संमान । आदरअनुरोधन अनुसरण । परिपालन । अज्ञाका- रिता । आदर । इच्छापूर्तिसमादर आदर । संमान । खातिरअविमान आदर । संमानउपसादन आदर । श्रद्धासमर्हण आदर । संमानइज्जत मान । मर्यादा । प्रतिष्ठा । आदरतवाजा आदर । मान । आवभगतखातिरी संमान । आदर । आव- भगतखातिरदारी संमान । आदर । आवभगतगौरव बड़प्पन । महत्वपूजन पूजा की क्रिया । ईश्वर या किसी देवी देवता के प्रति श्रद्धा संमान, विनय…अर्चन पूजा । पूजनसंभावन कल्पना । भावना । अनुमानप्रग्रह ग्रहण करने या पकड़ने का भाव या ढंग । धारणपुरस्कार आगे करने की क्रियामाहात्म्य महिमा । गौरव । महत्व । बड़ाईनमस्या पूजा । श्रद्धासत्कृत अच्छी तरह किया हुआपरिष्टि खोज । अन्वेषणसंभावना कल्पना । भावना । अनुमान । फर्जशिष्टाचार सभ्य पुरुषों के योग्य आचरण । भले आदमियों का सा बरताव । साधु व्यवहारसत्क्रिया सत्कर्म । पुण्य । धर्म का कामसमुपवेश विनोद । तोष । आनंदकृतकृत्य जिसका काम पूरा हो चुका हो । कृतार्थ । सफलमनोरथ । जैसे—इस आपके दर्शन से…प्रतीक्षण प्रतीक्षा करना । आसरा देखनाअभ्यर्हण पुजाआघ पु संज्ञा पुं॰चाह इच्छा । अभिलाषापूछ पूछने का भाव । जिज्ञासाकद्र गुण की परखखतिर सत्खार । संमानइकराम दान । पारितोषिकमनुहार वह विनती जो किसी का मान छुड़ाने या क्रोध शांत के के उसे प्रसन्न करने क…भावभक्ति भक्तिभाव
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें