🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:37:11 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

चंद्र
caṃdra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
चंद्र १ संज्ञा पुं॰ [सं॰ चन्द्र]
१. चंद्रमा । विशेष—समास में इस शब्द का प्रयोग बहुत अधिक होता है । जैसे,—मुखचंद्र, चंद्रमुखी । कहीं कहीं यह श्रेष्ठ का अर्थ भी देता है । जैसे,—पुरुषचँद्र । वि॰ दे॰ चंद्रमा ।
२. संख्या सूचित करने का काव्यशैली में एक की संख्या ।
२. मोर की पूँछ की चंद्रिका । उ॰—मदन मोर के चंद्र की झलकनि निदरति तन जोति । —तुलसी (शब्द॰) ।
४. कपूर ।
५. जल ।
६. सोना । स्वर्ण ।
७. रोचनी नाम का पौधा ।
८. पौराणिक भूगोल के १८ उपद्वीपों में से एक ।
९. वह बिंदी जो सानुनासिक वर्ण के ऊपर लगाई जाती है ।
१०. लाल रंग का मोती ।
११. पिंगल में टगण का दसवाँ भेद (/?/) । जैसे —मुरलीधर । १२ हीरा ।
१२. मृगशिरा नक्षत्र । १४ । कोई आनंददायक वस्तु । हर्षकारक वस्तु । आल्हादजनक वस्तु ।
१५. नैपाल का एक पर्वत ।
१६. चंद्रभागा में गिरनेवाली एक नदी । १७ अर्ध विसर्ग का चिह्न (को॰) ।
१९. । लाल या रक्तवर्ण मोती (को॰) ।
१९. सुंदर वस्तु (को॰) ।
चंद्र २ वि॰
१. आहलादजनक । आनंददायक ।
२. सुंदर । रमणीय ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चन्द्र mf(आ)n. (fr. श्चन्द्र, q.v.) glittering, shining (as gold), having the brilliancy or hue of light (said of gods, of water [RV. x, 121, 9; TS. vi] and of Soma), RV.; VS.; TS. vi; TBr. i
चन्द्र m. the moon (also personified as a deity, Mn. &c.), VS.; ŚBr. &c. (ifc. f(आ). , MBh. ix; R. &c.)
चन्द्र m. ifc. ‘the moon of’ i.e. the most excellent among (e.g. पार्थिव- [g. व्याघ्रादि, Kāś.] or नरेन्द्र- [Ratnāv. i, 4], ‘a most excellent king’)
the number ‘one’, Sūryas.
a lovely or agreeable phenomenon of any kind, L.
a spot similar to the moon, BhP. iv, 15, 17
the eye in a peacock's tail, L.
the mark of the Visarga, Tantr.
a kind of reddish pearl, L.
camphor, AgP. xxxv, 15
water, L.
the Kāmpilla plant, L.
a metre of 4 × 19 syllables
N. of a Daitya (= -वर्मन्, king of the Kāmbojas), MBh. i, 2667
of a son of Kṛṣṇa, BhP. x, 61, 13
of a son of Viśva-gandhi and father of Yuvanāśva, ix, 6, 20
of a grammarian (= -गोमिन्), Rājat. i, 176
of a king, Pañcat. v, 9, 2 and 10, 0/1
of one of the ancestors of the Gauḍa Brāhmans
of several other men, Rājat. vi f.
one of the 18 minor Dvīpas, L.
= -पर्वत, R. vi, 26, 6
चन्द्र n. (Naigh. i, 2; also m., L.) gold, RV. ii, 2, 4; AV. xii, 2, 53; VS. iv, xix; ŚBr.; TāṇḍyaBr. vi, 6; KātyŚr.
चन्द्र n. a kind of sour rice-gruel, L.
N. of a Sāman, KātyŚr. xxvi; Lāṭy.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (386,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चंद्र a. [चंट् णिच् रक्] Ved. 1 Glittering, bright, shining (as gold). --2 Lovely, beautiful. --द्रः 1 The moon: यथा प्रह्लादनाच्चंद्रः R. 4. 12; हृतचंद्रा तमसेव कौमुदी 8. 37; न हि संहरते ज्योत्स्नां चद्रश्चांडालवेश्मनि H. 1. 61; मुख˚, वदन˚ &c.; पर्याप्तचंद्रेव शरत्त्रियामा Ku. 7. 26 (for mythological account see सोम). --2 The moon, as a planet. --3 Campher; विलेपनस्याधिकचंद्रभागताविभावनाच्चापललाप पांडुतां N. 1. 51. --4 The eye in a peacock's tail. --5 Water. --6 Gold (n. also). --7 A lovely or agreeable phenomenon. --8 A spot similar to the moon --9 The symbol or mark of a Visarga. --10 A reddish kind of pearl. --11 The fifth lunar mansion. --12 The number ‘one’. (Used at the end of comp. चंद्र means ‘excellent’, ‘eminent’, or ‘illustrious’; as पुरुषचंद्रः ‘a moon of men’, an excellent or illustrious man). --द्रा 1 Small [] cardamoms. --2 An open hall only furnished with a roof. --3 An awning, a canopy. --Comp. --अंशुः {1} Viṣṇu. {2} a moon-beam. --अर्धः the half moon; Pt. 4. ˚चूडामणिः, ˚मोलिः, ˚शेखरः epithets of Śiva. --आतपः {1} moon-light. {2} awning. {3} an open hall only furnished with a roof. --आत्मजः, --औरसः, --जः, --जातः, --तनयः, --नंदनः, --पुत्रः the planet Mercury. --आनन a. moon-faced. --(नः) an epithet of Kārtikeya. --आपीडः an epithet of Śiva. --आभासः ‘false moon’, an appearance in the sky resembling the real moon. --आह्वयः camphor. --इष्टा a lotus plant, or a collection of lotuses, blossoming during the night. --उदयः {1} moon-rise. {2} awning. {3} a mercurial preparation used in medicine. --(या) a kind of medicine for the eyes. --उपलः the moon-stone. --कला {1} a digit of the moon; राहोश्चंद्रकलामिवाननचरीं दैवात्समासाद्य मे Māl. 5. 28. {2} the crescent before or after the new moon. --कांतः, --माणिः the moonstone (supposed to ooze away under the influence of the moon); द्रवति च हिनरश्मावुद्गते चद्रकांतः U. 6. 12; Śi. 4. 58; Amaru. 57; Bh. 1. 21; Māl. 1. 24. --(तः --तं) the white eatable water-lily blossoming during the night. --(तं) sandal-wood. --कांता {1} a night. {2} the wife of the moon. {3} moon-light. --कांतिः f. moon-light. (--n.) silver. --क्षयः the new-moon-day or the last day of a lunar month (अमा) when the moon is not visible. --गृहं the fourth sign of the zodiac, Cancer. --गोलः the world of the moon, lunar sphere. ˚रथः a deceased progenitor, the manes. --गोलिका moonlight. --ग्रहणं an eclipse of the moon. --चं वला a small fish --चूडः, --मौलिः, शेखरः, --चूडामणिः epithets of Śiva; (‘having the moon for his crest’, ‘moon-crested’); रहस्युपालभ्यत चंद्रशेखरः Ku. 5. 58, 86; R. 6. 34. --दाराः (m. pl.) ‘the wives of the moon’, the 27 lunar mansions mythologically regarded as so many daughters of Dakṣa and married to the moon. --द्युतिः sandal-wood. (--f.) moon-light. --नामन् m. camphor. --निभ a. bright, handsome. --पंचागं the luni-solar calendar. [] --पादः a moon-beam; Me. 70; Māl. 3. 12. --प्रभा moon-light. --बाला {1} large cardamoms. {2} moon-light. --बिंदु the sign for the nasal (ँ). --भस्मन् n. camphor. --भागा N. of a river in the south. --भासः a sword; see चंद्रहास. --भूति n. silver. --मणिः the moon-stone. --मंडलं {1} the orb or disc of the moon. {2} the lunar sphere. {3} a halo round the moon. --मुखी a moon-faced (i. e. lovely) woman. --रेखा, लेखा the digit or streak of the moon. --रेणुः a plagiarist. --लोकः the world of the moon. --लोहकं, --लौहं, --लौहकं silver. --वंशः the lunar race of kings, the second great line of royal dynasties in India. --वदन a. a moon-faced. --व्रतं {1} a kind of vow or penance = चांद्रायण q. v. {2} a regal property or virtue. --शाला {1} a room on the top (of a house &c.); वियद्गतः पुष्पकचंद्रशालाः क्षणं प्रतिश्रुन्मुखराः करोति R. 13. 40. {2} moonlight. --शालिका a room on the top of a house. --शिला the moon-stone; Bk. 11. 15. --संज्ञः camphor. --संभवः N. of Budha or Mercury. --(वा) small cardamoms. --सालोक्य attainment of the lunar heaven. --हन् m. an epithet of Rāhu. --हासः {1} a glittering sword. {2} the sword of Rāvaṇa; हे पाणयः किमिति वांछथ चंद्रहासं B. R. 1. 56, 61. {3} N. of a king of Kerala, son of Sudhārmika. [He was born under the Mūla asterism and his left foot had a redundant toe; for this his father was killed by his enemies, and the boy was left an orphan in a state of destitution. After much exertion he was restored to his kingdom. He became a friend of Kṛṣṇa and Arjuna when they came to the South in the course of their wanderings with the sacrificial horse.] --(सं) silver.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0484-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चन्द्र पु० चदि--आह्लादे णिच्--रक् । व्योमस्थे जलमये म- ण्डलाकारे (चाँद) ख्याते पदार्थे । तन्मण्डलमानादि इन्दुशब्दे ९५५ । ५६ पृ० उक्तम् । स च ग्रहभेदः तदधि- ष्ठावृदेवादि ग्रहयज्ञशब्दे २७५७ पृ० दर्शितम् । अधि- कमिन्दुशब्दे ९३० पृष्ठादौ दृश्यम् । तस्योत्पत्तिः अत्रिजशब्दे १११ पृ० उक्तम् । तद्वंशादि हरिवंशे भाग- वते च दृश्यम् । चन्द्रस्य दिग्वलवर्ण्णादिज्ञानाय सर्वग्रहा- णां दिग्बलाद्युच्यते तत्र ज्यो० त० “रक्तश्यामोभास्करोगौरैन्दुर्नात्युच्चाङ्गोरक्तगौरोमही- जः । दूर्वाश्यामोज्ञोगुरुर्गौरगात्रः श्यामः शुक्रोभा- स्करिः कृष्णदेहः” । “सूर्य्यः शुक्रः क्षमापुत्रः सैंहि- केयः शनिः शशी । सौम्यस्त्रिदशमन्त्री च प्राच्यादि- दिगधीश्वराः” । “प्राच्यां सौम्यसुराचार्य्यौ याम्या भास्करभूमिजौ । प्रत्यक् सौरिरुदीच्यान्तु सितेन्दू दिग्वलान्वितौ” । “भौमार्कजीवाः पुरुषाः क्लीवौ सोम- जभानुजौ । स्त्र्याख्यौ भार्गवचन्द्रौ द्वौ तत्पतित्वा- त्तथोच्यते” । “चन्द्रार्कजीवाज्ञसितौ कूजाकीं यथाक्रम” [] सत्वरजस्तमांसि” । “कटुलवणतिक्तमिश्रितमधुराम्लौ च कषायकोऽर्कतः” । “ब्राह्मणे शुक्रवागोशौ क्षत्रिये भौम- भास्करौ । चन्द्रोवैश्ये बुधः शूद्रे पतिर्मन्दोऽन्त्यजे जने” । “ऋग्वेदाधिपतिर्जीवोयजुर्येदाधिपः सितः । सामवेदाधिपोभौमः शशिजोऽथर्ववेदराट्” । “मधु- पिङ्गरादृक्चतुरश्रतनुः पित्तप्रकृतिः सविताल्पकचः । तनुवृत्ततनुर्बहुवातकफःप्राज्ञशशी मृदुवाक् शुभदृक् । भूमिजस्तरुणभूर्त्तिरुदारः पैत्तिकः सुचपलः कृशमध्यः । श्लिष्टाक् सततहास्यरुचिर्ज्ञः पित्तमारुतकफप्रकृतिश्च । वृहत्तनुः पिङ्गलमूर्द्धजेक्षणोवृहस्पतिः श्रेष्ठमतिः कफा- त्मकः । भृगुः सुखी कान्तवपुः सुलोचनः कफानिला- त्माऽसितवक्रमूर्द्धजः । मन्दोऽलसः कषिलदृक् कृशदीर्घ- गात्रः स्थूलोऽङ्घ्रिजः परुषलोमकचोऽनिलात्मा” “मित्राणि सूर्य्यच्छिशिभौमजीवाः सूर्य्येन्दुजौ सूर्य्य- शशाङ्कजीवाः । आदित्यशुक्रौ रविचन्द्रभौमा बुधार्कजौ चन्द्रजभार्गवौ च । “सितासितौ चन्द्रमसो न कश्चित् बुधः शशी सौम्यसितौ रवीन्दू । रवीन्दुभौमा रवित- स्त्वमित्रा मित्राविशेषस्तु समः प्रदिष्टः । बुधः कुजेज्या- स्फुजिदर्कपुत्राः, शुक्रार्कजौ, भौमसुरेज्यमन्दाः । शनिः, कुजेज्यौ सुरराजमन्त्री रव्यादितोऽमी समसंज्ञिताः स्युः” । तच्चारफलादिकम् वृ० स० उक्तम् तच्च इन्दुशब्दे ९३१ । ३२ पृ० दृश्यम् “अर्द्धादूनः शशी पापः” समयामृतम् । अद्रिजातसोमस्य चन्द्रलोकप्राप्तिकथा काशीख० १४ अ० । “पिता सोमस्य भो विप्र! जज्ञेऽत्रिर्भगवानृषिः । ब्रह्म- णोमानसात् पूर्वं प्रजासर्गं विधित्सतः । अनुत्तरं नाम तपो येन तप्तं हि तत् पुरा । त्रीणि वर्षसहस्राणि दिव्यानीति हि नौ श्रुतम् । ऊर्द्धमाचक्रमे तस्य रेतः सोमत्वमीयिवः । नेत्राभ्यां तच्च सुस्नाव दशधा द्योतयत्- दिशः । तं गर्भविधिना हृष्टा दश देव्यो दधुस्ततः । समेत्य धारयामासुर्नैव ताः समशक्नुवन् । यदा न धारणे शक्तास्तस्य गर्भस्य ता दिश । ततस्ताभिः सजूः सोमोनि- ष्पपात वसुन्धराम् । पतितं सोममालोक्य ब्रह्मा लोक- पितामहः । रथमारोपयामास लोकानां हितकाम्यया । स तेन रथमुख्येन सागरान्तां वसुन्धराम् । द्विः सप्तकृत्वे द्रुहिणश्चकाराये प्रदक्षिणम् । तस्य यत् प्लावितन्तेजः पृथिवीमन्वपद्यत । तेनौषध्यः समुद्भूता याभिः सन्धार्य्यते जगत् । स लब्धतेजा भगवान् ब्रह्मणा वर्द्धितः स्वयम् । तपस्तेपे सहाभाग! पद्मानां दशतीर्दश । अविमुक्तं [] समासाद्य क्षेत्रं परमपावनम् । संस्थाप्य लिङ्गममृत चन्द्रेशाख्यं खनामतः । वीजोषधीनां तोयानां राजाऽ भूच्च द्विजन्मनाम् । प्रसादाद्देवदे
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "चंद्र" आता है (21)
पतम चंद्रकिरण ज्योति की अति सूक्ष्म रेखाएँ जो प्रवाह के रूप में सूर्य, चंद्र, दीपक आ…सिप्र सुधांशु । चंद्रक्लेदु चंद्रहरिणांक मृगांक । चंद्रमा । चंद्रसौम्यग्रह शुभ ग्रह । जैसे,—चंद्र, बुध, बृहस्पति और शुक्र । फलित ज्योतिष में यो च…गोलयंत्र वह यंत्र जिससे सूर्य, चंद्र, पृथिवी आदि की स्थिति, नक्षत्रों की गति और…श्रीभ्राता अश्व, चंद्र, अमृत आदि चौदह रत्न जो समुद्र से उत्पन्न होने के कारण लक्ष…हरिणधामा चंद्रमा । चंद्रकमर शरीर का मध्य़ भाग जो पेट और पीठ के नीचे पेडू और चूतर के ऊपर होता है । श…ग्रह वे तारे जिनकी गति, उदय और अस्त काल आदि का पता ज्योतिषियों ने लगा दिया …काव्य वह वाक्य रचना जिससे चित्त किसी रस या मनोवेग से पूर्ण हो । वह कला जिसमे…प्लक्ष पाकर नाम का वृक्ष । पिलखाविरोचन चमकना । प्रकाशित होनाभुवन्यु सूर्यद्विजपति ब्राह्मणपर्वेश फलित ज्योतिष के अनुसार कालभेद से ग्रहण समय के अधिपति देवता । विशेष— बृ…केतुपताका फलित ज्योतिष के अनुसार नौ कोष्ठों का एक चक्र जिससे वर्षेश निकाला जाता …कर्मसाक्षी जो कर्मों का देखनेवाला हो । जिसके सामने कोई काम हुआ होकपूर एक सफेद रंग का जमा हुआ सुगधिंत द्रव्य जो वायु में उड़ जाता है और जलाने…वेलाधिप फलित ज्योतिष में दिनमान के आठवें भाग या वेला के अधिपति देवता । विशेष—र…
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें