🕉️ 19 November 2026, Thursday · 03:45:38 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

वधू
vadhū
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वधू संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. नव विवाहिता स्त्री । दुलहन ।
२. पत्नी । भार्या ।
३. पुत्र की बहू । पतोहू । यौ॰—वधूगृहप्रवेश, वधूप्रबेश=विवाहिता स्त्री का पति के घर में पहली बार प्रवेश करने की विधि ।वधूधन=स्त्री की निजी संपत्ति । वधूपक्ष=कन्यापक्ष । वधूवस्त्र=विवाह के समय कन्या को दिया जानेवाला वस्त्र ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वधू f. (fr. √ वध् = वह्; cf. ऊढा) a bride or newly-married woman, young wife, spouse, any wife or woman, RV. &c. &c.
a daughter-in-law, HPariś.
any younger female relation, MBh.; R. &c.
the female of any animal, (esp.) a cow or mare, RV. v, 47, 6
viii, 19, 36 (cf. वधू-मत्)
N. of various plants (Trigonella Corniculata; Echites Frutescens; Curcuma Zerumbet), L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (917,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वधूः f. [उह्यते पितृगेहात् पतिगृहं वह्-ऊधुक् च; cf. Uṇ. 1. 83] 1 A bride; वरः स वध्वा सह राजमार्गं प्राप ध्वजच्छायनिवारितोष्णं R. 7. 4, 19; समानयंस्तुल्यगुणं वधूवरं चिरस्य वाच्यं न गतः प्रजापतिः Ś. 5. 15; Ku. 6. 82. --2 A wife, spouse; इयं नमति वः सर्वांस्त्रिलोचनवधूरिति Ku. 6. 89; R. 1. 90. --3 A daughter-in-law; एषा च रघुकुलमहत्तराणां वधूः U. 4, 4. 16; तेषां वधूस्त्वमसि नंदिनि पार्थिवानां 1. 9. --4 A female, maiden, woman in general; हरिरिह मुग्धवधूनिकरे विलासिनि विलसति केलिपरे Gīt. 1; स्वयशांसि विक्रमवतामवतां न वधूष्वघानि विमृशंति धियः Ki. 6. 45; N. 22. 47; Me. 16, 47, 65. --5 The wife of a younger relation, a younger female relation. --6 The female of any animal; मृगवधूः a doe; व्याघ्रवधूः, गजवधूः &c. --Comp. --गृहप्रवेशः, --प्रवेशः the ceremony of a bride's entrance into her husband's house. --जनः a wife; female, woman. --पक्षः the party of the bride (at a wedding). --वस्त्रं bridal apparel, nuptial attire.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0942-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ब(व)धू स्त्री बध्नाति ममतया बन्ध--ड गलोपः, उद्यते वह- क घश्चान्टाऌएशे वा । १ नार्य्व्याम्, २ पृक्कायाञ्च अमरः [] ३ स्नुषायां, ४ नबोढिआयाम्, भार्य्यायां ५ शारिवोषधौ ६ शआम्, च मेदि० ।
वधू स्त्री उह्यते पितृगेहात् पतिगृहं वह--ऊ धुकच् । १ भार्य्यायाम् २ नवोढायां ३ पुत्रजायायाम् अमरः । ४ शठ्याञ्च मेदि० । अस्य ओष्ट्यादित्वमित्यन्ये
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4559-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ब(व)धूः, स्त्री, (बध्नाति प्रेम्णा या । बन्ध + ऊः नलोपश्च । अन्तःस्थवादौ तु वहति संसारभारं उह्यते भर्त्त्रादिभिरिति वा । वह + “वहेर्धश्च ।” उणा० १ । ८५ । इति ऊः धश्चान्तादेशः ।) नारी । स्नुषा । पृक्का । इत्यमरः । ३ । ३ । १०१, २ । ४ । १३३ ॥ (अस्याः पर्य्यायो यथा, -- “पृक्का स्याद्ब्राह्मणी देवी मरुन्माला लता लघुः । समुद्रान्ता बधूः कोटिवर्षालङ्कापिकेत्यपि ॥” इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे १ भागे ॥) शारिवौषधिः । शटी । (अस्याः पर्य्यायो यथा, “शटी पलाशी षड्ग्रन्था सुव्रता गन्धमूलिका । गन्धारिका गन्धबधूर्बधूः पृथुपलाशिका ॥” इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे प्रथमे भागे ॥) नवोढा । (यथा, रघुः । ७ । ४ । “वरः स बध्वा सह राजमार्गं प्राप ध्वजच्छायनिवारितोष्णम् ॥”) भार्य्या । इति मेदिनी । धे, १४ ॥ भरतेन अमरकोषटीकायां पवर्गीयबकारादिबन्धधातुना निष्पादितोऽयम् । मेदिनीकारेण तु अन्तःस्थ- वकारादिशब्दमध्ये संगृहीतः ॥ अथ नवबध्वा द्विरागमनयात्रा । तत्राष्टमदशमद्बादशषष्ठचतुर्थ- वर्षाणि निषिद्धानि । मासाः मार्गशीर्षफाल्गुन- वैशाखा विहिताः । पक्षः शुक्लः । पुष्यस्वाती हस्ताधनिष्ठोत्तराषाढोत्तरफल्गुन्युत्तरभाद्रपद्- रेवतीमृगशिरोरोहिणीपुनर्व्वसुपूर्व्वाषाढा ए- तानि नक्षत्राणि विहितानि । सोमबुधबृह- स्पतिशुक्राणां वाराः विहिताः । तिथयो यात्रा- प्रकरणोक्ताः । चन्द्रताराशुद्धौ कालशुद्धौ त्र्यह- स्पर्शवारवेलादिक्शूलादीन् परित्यज्य कर्त्तव्या । इति ज्योतिषम् ॥ “वृत्ते पाणिग्रहे गेहात् पितुः पतिगृहं प्रति । पुनरागमनं बध्वास्तद्द्विरागमनं विदुः ॥ विवाहमासि प्रथमं बध्वा नागमनं यदि । तदा सर्व्वमिदं चिन्त्यं युग्माद्यब्दं विचक्षणैः ॥ भुक्त्वा पितृगृहे नारी भुङ्क्ते स्वामिगृहे यदि । दौर्भाग्यं जायते तस्याः शपन्ति कुलनायिकाः ॥” इति ज्योतिस्तत्त्वम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-392-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "वधूः" आता है (5)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें