🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:58:59 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

खेल
khela
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
खेल १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. केवल चित्त की उमंग से अथवा मन बहलाने या व्यायाम के लिये इधर उधर उछल कुद और दौड़ धुप या कोई साधारण मनोरंजक कृत्य, जिसमें कभी हार जीत भी होती है । जैसे,—आँख मिचौली, कबड्डी, ताश, गेंद शतरंज आदि । क्रि॰ प्र॰—खेलना । मुहा॰—खेल के दिन = बाल्यावस्था । खेल खेलना = बहुत तंग करना । खंब दिक करना ।
२. मामला । बात । मुहा॰—खेल बिगड़ना = (१) काम खराब होना । (२) रंग में भंग होना ।
३. बहुत हलका या तुच्छ काम । क्रि॰ प्र॰—जानना । समझना । मुहा॰—खेल करना = किसी काम को अनावश्यक या तुच्छ समझकर हँसी में उड़ाना । खेल समझना = साधारण या तुच्छ समझना ।
४. कामक्रीड़ा । विषयविहार ।
५. किसी प्रकार का अभिनय, तमाशा, स्वाँग या करतब आदि ।
६. कोई अदभुत कार्य । विचित्र लीला । उ॰—यह कुदरत का खेल— कहावत ।
खेल २ संज्ञा पुं॰ वह छोटा कुँड चौपाए पानी पीते हैं ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
खेल mfn. (in comp. or ifc. g. कडारादि, Gaṇar. 90) moving, shaking, trembling, Vikr.; Ragh.
खेल m. N. of a man, RV. i, 116, 15
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (340,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
खेल a. 1 Sportive, amorous, playful; R. 4. 22. V. 4. 16, 43. --2 Moving, shaking. --ला Sport, play, pastime. --Comp. --गति, --गमन a. having a sportive or stately gait.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0445-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
खेल चलने अक० गत्यां सक० भ्वा० पर० सेट् । खेलति अखे लीत् । ऋदित् अचिखेलत् त । “माऽस्मिन् खलः खेलतु” नैष० । खेला खेलनम् खेलः । “लीला- खेलमनुप्रापुर्महोक्षास्तस्य विक्रमम्” रघुः “खे खेल- गामी तमुवाह वाहः” कुमा० । खेलितम् “स्फुट- कमलोदरखेलितखञ्जनयुग्मम्” गीतगो० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2479,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
खेल, ऋ चाले । गत्याम् । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वां-परं-चलने अकं गत्यां सकं-सेट् ।) कवर्ग- द्वितीयादिः । अचिखेलत् । चालः कम्पः । चालः कैश्चिन्न मन्यते । इति दुर्गादासः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-284-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "खेल" आता है (28)
केलि खेल । क्रीड़ाखेलि क्रीड़ा । खेलक्रीड खेल । क्रीड़ाअवलीला क्रीड़ा । खेलक्रीडन खेल । क्रीड़ाखेला क्रीड़ा । खेल । मनबहलावदेवना क्रीड़ा । खेलक्ष्वेला क्रीड़ा । खेल । हँसी मजाकपरिचारित खेल । क्रीड़ा । मनोरंजनकुरला खेल । क्रीडा़खेलाई खेलने का कान । खेल । जैसे,— आजकल वहाँ शतरंज की खुब खेलाई हो रही हैहार युद्ध, क्रीड़ा, प्रतिद्बंद्विता आदि में शत्रु के संमुख असफलता । लड़ाई,…देवन व्यवहारमेला बहुत से लोगों का जमावड़ा । भीड़ भाड़लीला वह व्यापार जो चित्त की उमंग से केवल मनोरंजन के लिये किया जाय । केलि । …परिहास हँसी । दिल्लगी । मजाक । ठट्ठाहेला तुच्छ समझना । अवज्ञा । तिरस्कारदोस्थ नौकर । दासरंगभूमि वह स्थान जहाँ कोई जलसा हो । उत्सव मनाने का स्थानप्रेक्षण आँखविपंचिका विपंची संज्ञा स्त्री॰केली केले की एक जाति जिसके फल छोटे होते हैं । वि॰ दे॰ 'केला'रहस् गुप्त भेद । छिपी बातछोल पु संज्ञा स्त्री॰नाच वह उछल कूद जो चित्त की उमंग से हो । अंगों की वह गति जो हृदयोल्लास के क…फैल पु ^१ † संज्ञा पुं॰ काम । कार्यतंबू कपडै़, टाट, कनवास, आदि का बना हुआ वह बड़ा घर जो खंभों और खूँटों पर तना…हारना युद्ध, क्रीड़ा, प्रतिद्बंद्विता आदि में शत्रु के सामने असफल होना । लड़…
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें