🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:32:07 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

गर्द
garda
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
गर्द १ वि॰ [सं॰] गरजने या चिल्लानेवाला [को॰] ।
गर्द २ संज्ञा स्त्री॰ [फा़॰] धूल । राख । खाक । क्रि॰ प्र॰—उठाना ।—उड़ाना । मुहा॰—गर्द उठना या उड़ना = हवा के साथ धूल का फैलना । गर्द उठाना— = दरी की बुनावट में नीचेवाले डंडे के तागों को बैठा चुकने के बाद, रस्सी के दोनों छोरों को खडी लकड़ी में बाँधकर ऊपर के डंडे के तागों को बेठाना या जमाना । गर् द उड़ाना = नष्ट या चौपट करना । धूल में मिलाना । बरबाद करना । जैसे,—सेना ने नगर की गर्द उड़ा दी । गर्द झड़ना = ऐसी मार खाना जिसकी परवाह न हो । गर्द फाँकना = व्यर्थ घूमना । आवारा फिरना । गर्द को न पहुँचना या न लगना = समता न कर सकना । गर्द होना = (१) तुच्छ होना । समता के योग्य न होना । हेच होना । जैसे;—इसके सामने सब गर्द है । (२) नष्ट होना । चौपट होना । यौ॰—गर्द गुबार = धूल मिट्टी । गरदा । क्रि॰ प्र॰—उठना ।—उड़ना ।—निकलना ।—बैठना ।— जमना ।
गर्द ३ वि॰ [फा़॰] घूमने या भटकनेवाला । विशेष—यह केवल समस्त रूप में प्राप्त है । जैसे;—आवारागर्द ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गर्द mf(आ)n. crying (? cf. गल्द; ‘hungry’ Sch.), TS. iii, 1, 11, 8.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (349,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गर्द्द रवे वा चुरा० उभ० पक्षे भ्वा० पर० अक० सेट् । गर्द्द- यति--ते गर्दति अजगर्दत्--त अगर्दीत् । गर्द्दयाम् बभूव आस चकार चक्रोजक्रे जगर्द्द ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2547,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गर्द्द, कि रवे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (चुरां- पक्षे-भ्वां-परं-अकं-सेट् ।) कि, गर्द्दयति गर्द्दति । रवः शब्दः । इति दुर्गादासः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-311-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "गर्द" आता है (16)
रय पु ^१ संज्ञा पुं॰ रज । घूल । गर्दधूलि धूल । गर्द । रेणु । रजतुस्त धूल । गर्दअपमर्द धूल । गर्दवातकेतु धूल । गर्दखाक धूल । रज । गर्दधूल मिट्टी, रेत आदि का महीन चूर । रेणु । रज । गर्द । मुहा॰—(कहीं) धूल उड़ा…गरदा † संज्ञा पुं॰ धूल । गुबार मिट्टी । खाक । गर्द । क्रि॰ प्र॰—उड़ना ।—उड़…धूरा धूल । गर्दगुबार गर्द । धूल । यौ॰—गर्द गुबार । क्रि॰ प्र॰—उठना ।—उड़ना ।—आनाचूर्ण सुखा पीसा हुआ अथवा बहुत ही छोटे छोटे टुकडे़ में किया हुआ पदार्थ । सफूफ…कोह पु सर्व॰ दे॰ 'कोई'छार कुछजली हुई वनस्पतियों या रासायनिक क्रिया से धुली धातुओं की राख का नमक …मैल † ^१ वि॰ मलिन । मैला । विशेष दे॰ 'मैला'भूरज पु ^१ संज्ञा पुं॰ भोजपत्र का पेड़रंजी पु संज्ञा स्त्री॰
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें