🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:14:34 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

विशेष
viśeṣa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
समय-विशेष की अवस्था 'विशेष' कहलाती है (1.4.31)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वि-शेष m. (once in Pañcat. n.; ifc. f(आ). ) distinction, difference between (two gen., two loc., or gen. and instr.), GṛŚrS.; MBh. &c.
characteristic difference, peculiar mark, special property, speciality, peculiarity, Mn.; MBh. &c.
a kind, species, individual (e.g. वृक्ष-व्˚, a species of tree, in comp. often also = special, peculiar, particular, different, e.g. छन्दो-व्˚, ‘a particular metre’, विशेष-मण्डन, ‘a peculiar ornament’; अर्घ-विशेषाः, ‘different prices’), MBh.; Kāv. &c.
(pl.) various objects, Megh.
distinction, peculiar merit, excellence, superiority (in comp. often = excellent, superior, choice, distinguished, e.g. आकृति-व्˚, ‘an excellent form’ ; cf. विशेष-प्रतिपत्ति), Mn.; MBh. &c.
(in gram.) a word which defines or limits the meaning of another word (cf. वि-शेषक and वि-शेषण)
(in phil.) particularity, individuality, essential difference or individual essence (with the Vaiśeṣikas the 5th category or Padārtha, belonging to the 9 eternal substances or Dravyas, viz. soul, time, place, ether, and the 5 atoms of earth, water, light, air, and mind, which are said to be so essentially different that one can never be the other), IW. 66 &c.
(in medicine) a favourable turn or crisis of a sickness, Suśr.
(in rhet.) statement of difference or distinction, individualization, variation, Kuval. (cf. विशेषोक्ति)
a sectarian mark, any mark on the forehead (= तिलक), L.
(in geom.) the hypotenuse, Śulbas.
N. of the primary elements or Mahā-bhūtas (q.v.), MaitrUp.
the earth as an element, BhP.
the mundane egg, ib.
= विराज्, ib.
वि-शेष mf(आ)n. extraordinary, abundant, Ragh. ii, 14 (B. विशेषात् for विशेषा)
वि-शेष &c. See p. 990, col. 2.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (990,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विशेष a. 1 Peculiar. --2 Copious, abundant; आसीद्विशेषा फलपुष्पवृष्टिः R. 2. 14. --षः 1 Discrimination, distinguishing between. --2 Distinction, difference; निर्विशेषो विशेषः Bh. 3. 50. --3 Characteristic difference, peculiar mark, special [] property, speciality, differentia; oft. in comp. and translated by ‘special’ ‘peculiar’ &c.; Ś. 6. 5. --4 A favourable turn or crisis in sickness, a change for the better; अस्ति मे विशेषः Ś. 3 ‘I feel better’. --5 A limb, member; पुपोष लावण्यमयान् विशेष न् Ku. 1. 25. --6 A species, sort, variety, kind, mode (usually at the end of comp.); भूतविशेषः U. 4. परिमलविशेषान् Pt. 1: कदलीविशेषाः Ku. 1. 36. --7 A different or various object, various particulars (pl.); प्रामादस्त्वां तुलयितुमलं यत्र तैस्तैर्विशेषैः Me. 64, 57. --8 Excellence, superiority, distinction; usually at the end of comp. and translated by ‘excellent’, ‘distinguished’, ‘pre-eminent’, ‘choice’, &c.; अनुभावविशेषात्तु R. 1. 37; वपुर्विशेषेषु Ku. 5. 31; R. 2. 7, 6. 5; Ki. 9. 58; so आकृतिविशेषाः ‘excellent forms’, अतिथिविशेषः ‘a distinguished guest’ &c. --9 A peculiar attribute, the eternal distinguishing nature of each of the nine dravyas; अयमस्माद् व्यावृत्त इति व्यावृत्तिबुद्धिमात्रहंतुर्विशेषः Tarka K. (these viśeshas are said to inhere in the atoms of the Earth, Water, Lignt, and Air and the five eternal substances, Ether, Time, Space, Soul and Mind.). --10 (a) Individuality, particularity. (b) A particular instance; उक्तिरर्थांतरन्यासः स्यात्सामान्यविशेषयोः. --11 A category, predicament. --12 A mark on the forehead with sandal, saffron &c. --13 A word which limits or qualifies the sense of another; see विशेषण. --14 N. of the mundane egg. --15 (In Rhet.) A figure of speech, said to be of three kinds; it is thus defined by Mammaṭa: --विना प्रसिद्धमाधारमाधेयस्य व्यवस्थितिः । एकात्मा युगपद्वृत्तिरेकस्मानेकगोच रा । अन्यत्प्रकुर्वतः कार्यमशक्यान्यस्य वस्तुनः । तथैव करणं चेति विशेषस्त्रिविधः स्मृतः ॥ K. P. 10. --Comp. --अतिदेशः a special supplementary rule, special extended application. --उक्तिः f. a figure of speech in which an effect is represented as not taking place though the usual necessary causes exist; विशेषोक्तिरखंडेषु का णेषु फलावचः K. P. 10; e. g. हृदि स्नेहक्षयो नाभूत् स्मरदीपे ज्वलत्यपि. --गुणः {1} a special or distinguishing property. {2} (in phil.) such guṇa as is not produced (like संयोग, पृथक्त्व [] &c). by the union of two things. --ज्ञ विद् a. {1} knowing distinctions, critical, connoisseur. {2} learned, wise; Bh. 2. 3. --लक्षणं, --लिंगं a special or characteristic mark. --वचनं a special text or precept. --विधिः, शास्त्रं a special rule.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0995-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विशेष पु० वि + शिष--घञ् । १ प्रभेदे, २ प्रकारे, जटा० । ३ व्यक्तौ हेमच० । ४ तिलके, हारा० । “अन्त्योनित्यद्रव्यवृत्तिर्कि शेषः परिकीर्त्तित” इति भाषा० उक्ते ५ पदार्थभेदे “अन्ते अवसाने तिष्ठतीति अन्त्यः यदपेक्षया विशेषो नास्तीत्यर्थः । घटपटादीनां द्व्यणुकपर्य्यन्तानां तत्त- दवयवभेदात् परस्परं भेदः । परमाणूनां भेदको वि- शेष एव स तु स्वत एव व्यावृत्तः तेन तत्र विशेषात्नरा- पेक्षा नास्तीति” सि० मुक्ता० । अयञ्च नित्यद्रव्ये समवायेन तिष्ठति “तेषु जातेश्च सम्बन्धः समवायः प्रकीर्त्तितः” भाषायां चकारेण नित्यद्रव्येषु विशेषसम्बन्धस्य समवायतायाः ग्रहणात् । “द्रव्यगुणकर्मसामान्यविशेषसमवायानां पदा- र्थानां साधर्म्यवैधर्म्याभ्यां तत्त्वज्ञानानिःश्रेयसम्” कणा० सू० उद्दिश्य लक्षितं यथा “अन्यत्रान्त्येभ्यो विशेषेभ्यः” सू० । “अन्त्या विशेषा नित्यद्रव्यवृत्तयो येऽभि- हितास्तान् वर्जयित्वा सामान्यविशेषाभिधानमित्यर्थः । अन्ते अवमाने भवन्तीत्यन्त्याः यतो न व्यावर्त्तकान्तरमस्ती त्याचार्य्याः उत्पादविनाशयोरन्तेऽवसाने भवन्तीत्यन्त्यानि नित्यद्रव्याणि तेषु भवन्तीत्यन्त्या विशेषाः इति वृत्तिकृतः ते हि विशेषा एव व्यावृत्तबुद्धिहेतवः न तु सामान्य- रूपा अपि” उप० वृ० । नित्यैकमात्रवृत्तय इति फलि- तार्थः । “अन्योन्याभावविरोधिसामान्यरहितः समवेतो विशेषः” सर्व० औ० माधवः । ६ व्याप्यधर्मे । यथा नीलघटः इत्यादौ घटत्वव्याप्यधर्मः नीलत्वादिविशिष्टष्टत्वादिः । ७ अर्थालङ्कारभेदे च अलङ्कारशब्दे ४०५ पृ० दृश्यम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4923,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विशेषः, पुं, (वि + शिष + घञ् ।) प्रभेदः । (यथा, मनुः । ९ । २६ । “प्रजनार्थं महाभागाः पूजार्हा गृहदीप्तयः । स्त्रियः श्रियश्च गेहेषु न विशेषोऽस्ति कश्चन ॥”) प्रकारः । इति जटाधरः ॥ व्यक्तिः । इति हेम- चन्द्रः ॥ तिलकः । इति हारावली ॥ सप्त- पदार्थान्तर्गतपदार्थविशेषः । यथा, -- “द्रव्यं गुणास्तथा कर्म्म सामान्यं सविशेषकम् । समवायस्तथाभावः पदार्थाः सप्त कीर्त्तिताः ॥” इति भाषापरिच्छेदः ॥ विशेषं निरूपयति । अन्त्यो नित्यद्रव्यवृत्ति- र्विशेषः परिकीर्त्तितः । अन्तेऽवसाने वर्त्तते इति अन्त्यः यदपेक्षया विशेषो नास्तीत्यर्थः । घटपटादीनां द्ब्यणुकपर्य्यन्तानां तत्तदवयवभेदात् परस्परभेदः । परमाणूनां भेदको विशेष एव स तु स्वत एव व्यावृत्तः । तेन तत्र विशेषान्तरा- पेक्षा नास्ति इत्यर्थः । इति सिद्धान्तमुक्ता- वली ॥ * ॥ अलङ्कारप्रभेदः । यथा, -- “विशेषः ख्यातमाधारं विनाप्याषेयवर्णनम् । गते सूर्य्येऽपि द्बीपस्थास्तमश्छिन्दन्ति तत्कराः ॥ १ विशेषः सोऽपि यद्येकं वस्त्वनेकत्र वर्ण्यते । अन्तर्बहिः पुरः पश्चात् सर्व्वदिश्यपि सैव मे ॥ २ ॥ किञ्चिदारम्भतोऽशक्यवस्त्वन्तरकृतिश्च सः । त्वां पश्यता मया लब्धं कल्पवृक्षनिरीक्षणम् ॥” ३ इति चन्द्रालोकः ॥ (पृथिवी । यथा, भागवते । २ । ५ । २९ । “विशेषस्तु विकुर्व्वाणादम्भसो गन्धवानभूत् ॥” [] तथाच तत्रैव । ३ । ११ । ४० । “विकारैः सहितो युक्तैर्विशेषादिभिरावृतः ॥” अतिशयिते, त्रि । यथा, रघुः । २ । १४ । “शशाम वृष्ट्यापि विना दवाग्नि- रासीद्विशेषा फलपुष्पवृद्धिः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-436-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "विशेष" आता है (13)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें