🕉️ 19 November 2026, Thursday · 07:46:40 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

प्रेत
preta
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
नरक के प्राणी (1.9.2) नारक
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्रेत mfn. departed, deceased, dead, a dead person, ŚBr.; GṛŚrS.; MBh.
प्रेत m. the spirit of a dead person (esp. before obsequial rites are performed), a ghost, an evil being, Mn.; MBh. &c. (cf. RTL. 241, 271; MWB. 219).
प्रेत &c. See p. 711, col. 3.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (711,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्रेत p. p. [प्र-इ-क्त] Departed from this world, dead, deceased; स्वजनाश्रु किलातिसंततं दहति प्रेतमिति प्रचक्षते R. 8. 86. --तः 1 The departed spirit, the spirit before obsequial rites are performed. --2 A ghost, evil spirit, Bg. 17. 4; Ms. 12. 71. --Comp. --अधिपः an epithet of Yama. --अन्नं food offered to the Manes. --अस्थि n. the bone of a dead man. ˚धारिन् an epithet of Śiva. --आवासः a burial-ground, cemetery. --ईशः, --ईश्वरः an epithet of Yama. --उद्देशः an offering to the Manes. --कर्मन् n., --कृत्यं, --कृत्या obsequial or funeral rites. --गत a. dead. --गृहं a cemetery. --गोपः the keeper of the dead. --चारिन् m. an epithet of Śiva. --दाहः the burning of the dead, cremation. --धूमः the smoke issuing from a funeral pile. --नदी the river वैतरिणी. --तरः a goblin, ghost. --निर्यातकः, --निहार्रकः a man employed to carry out dead bodies. --पक्षः ‘the fortnight of the Manes’, N. of the dark half of Bhādrapada when offerings in honour of the Manes are usually performed; cf. पितृपक्ष. --पटहः a drum beaten at a funeral. --पतिः Yama (the Indian ‘Pluto’). --पुरं the city of Yama. --भावः death. --भूमिः f. a cemetery. --मेघः a funeral [] sacrifice. --राक्षसी the holy basil (तुलसी). --राजः an epithet of Yama. --लोकः the world of the dead. --वनं a cemetery. --वाहित a. possessed by a ghost. --शरीरं the body of the departed spirit. --शुद्धिः f., --शौचं purification after the death of a relative. --श्राद्धं an obsequial offering made to a departed relative during the year of his death. --हारः {1} one who carries out a dead body. {2} a near relative.
प्रेत, प्रेति, प्रेत्य &c. See under प्रे.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0779-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रेत त्रि० प्र--इ--क्त । १ मृते अमरः । २ नरकस्थे जीवभेदे ३ प्रिशाक्षभेदे आतिवाहिकदेहोत्तरं ४ जायमानदेहभेद्र- [] युते और्द्ध्वदेहिकक्रियाऽभावे तद्रूपप्राप्तिकथा पाद्मोत्त० ख० १६ अ० यथा “ततो बहुतिथे काले स राजा पञ्चता- ङ्गतः । वैदिकेन विधानेन न लेभे चौर्द्ध्वदोहकम् । विष्णु- प्रद्वेषमात्रेण युगानां सप्तविंशतिम् । भुक्त्वा च यातनां थामीं निस्तीर्णनरको नृपः । समया गिरिराजन्तु पि- शाचोऽभूत्तदा महान्” । तस्य रूपं यथा “देवद्युतिर- धीयानः शुश्राव करुणस्वनम् । सभ्रागत्य ततस्तत्र त” पिशाचं ददर्श सः । विकरालमुखं दीनं पिशङ्गनयनं भृशम् । ऊर्द्ध्वमूर्द्ध्वजकृष्णाङ्गं यमदूतमिवापरम् । चल- जिह्वञ्च लम्बोष्ठं दीर्घजङ्घसिराकुलम् । दीर्घाङ्घ्रि- शुष्कतुण्डञ्च गर्त्ताक्षं शुष्कपञ्चरम्” । और्द्ध्वदेहिककरणेऽपि केषाञ्चित् कर्मविशेषेण प्रेतत्वप्रा- प्तिस्तत्रोक्ता यथा “हविर्जुह्वति नाग्नौ ये गोविन्द” वार्चयन्ति ये । लभन्ते नात्मविद्याञ्च सुतीर्थविमुखाश्च ये । सुवर्णं वस्त्रताम्बूलं रत्नमन्नं फलं जलम् । आ- र्स्तेभ्यो न प्रयच्छन्ति सर्वेषु कृतदारकाः । ब्रह्मस्वञ्च स्त्रीधनानि लोभादेव हरन्ति वे । बलेन छद्मना वापि धूर्त्ताश्च परवञ्चकाः । नास्तिकाः कुहका- श्चौरा ये चान्ये बकवृत्तयः । बालवृद्धातुरस्त्रीषु नि- र्दयाः सत्यवर्जिताः । अग्निदा गरदा ये च ये चान्ये कूटमाक्षिणः । अगम्यागामिनः सर्वे ये चान्ये ग्राम- याजिनः । व्याधाचरणसम्पन्ना वर्णादिधर्मवर्जिताः । ये चोपदेवदनुजरक्षीयक्षादिसेविनः । सर्वदा मादकद्रव्य- पानमत्ता हरिद्विषः । देवतोद्दिष्टपतितनृपश्राद्धान्नभो- जिनः । असत्कर्मरता नित्यं सर्वपातकपापिनः । पाषण्दधर्माचरणाः पुरोधोवृत्तिजीविनः । पितृमातृ- स्नषापत्यस्वदारत्यागिनश्च ये । ये कदर्य्याश्च लुब्धाश्च नास्तिका धर्मदूषकाः । त्यजन्ति स्वामिनं युद्धे त्यजन्ति शरणागतम् । गवां भूमेश्च हर्त्तारो ये चान्ये रत्न- दूषकाः । महाक्षेत्रेषु सर्वेषु प्रतिग्रहरताश्च ये । पर द्रोहरता ये च तथा ये प्राणिहिंसकाः । परापवा- दिनः पापा देवतागुरुनिन्दकाः । कुप्रतिग्राहिणः सर्वे सम्भवन्ति पुनःपुनः । प्रेतराक्षसपैशाच्यतिर्य्यग्वृक्षकुयो- निषु । न तेषां सुखलेशोऽस्ति इह लोके परत्र च” । पाद्मोत्तरखण्डे १८ अ० । पञ्चप्रेतोपख्यानं तत्रैव यथा “ब्राह्मण उवाच प्रेतानां नाम जातीनां युष्माकं सम्भवः कथम् । किं तत् कारणमुद्दिश्य यूयमीदृशनामसाः” । प्रेता उचुः “अहं स्त्राद् सदा भुक्त्वा दद्यां पर्युषितं [] सदा । एतत्कारणमुद्दिश्य नाम पर्य्युषितं १ मम । सूचिता बहवोऽनेन विप्राद्या ह्यन्नकाङ्क्षिणः । एतत्- कारणमुद्दिश्य सूचीमुख २ मिमं विदुः । शीघ्रं गच्छति विप्रेण याचितः क्षुधितेन वै । पश्चाद्भुङ्क्ते द्विजः शिष्टमेष शीघ्रक ३ उच्यते । गृहोपरि सदा भुङ्क्ते स्वाद् द्विजभयेन हि । द्विजाय कुत्सितं दत्त्वा एष रोहक ४ उच्यते । मौनेनापि स्थिरो नित्यं याचितो विलिखन्महीम् । अस्माकमपि पापिष्ठो लेखको ५ नाम एष वै । मेढ्रेण लेखको याति रोहकः पार्श्वतःशिराः । शीघ्रकः पङ्गुतां प्राप्तः सूची सूचीमुखोऽभवत्” । प्रेताः हारस्तत्रोक्तो यथा “द्विज उवाच “ये जीवा भुवि तिष्ठन्ति सर्वे आहारमूलकाः । युष्माकमपि चाहारं श्रोतु- मिच्छामि तत्त्वतः” प्रेता ऊचुः “शृणु आहारमस्माकं सर्वसत्त्वविगर्हितम् । श्लेष्ममूत्रपुरीषेण योषितान्तु मलेन च । गृहाणि त्यक्तशौचानि प्रेता भुञ्जन्ति तत्र वै । स्त्रीभिर्जग्धानि जीर्णानि संकीर्णापहतानि च । मले- नातिजुगुप्सानि प्रेता भुञ्जन्ति तत्र वै । भयलज्जा- बिहीनानि पतितैः सेवितानि च । अन्योन्यदस्यु युक्तानि प्रेता भुञ्जन्ति तत्
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "प्रेत" आता है (20)
प्रेतिक सृतक । प्रेतप्रेता प्रेत । पिशाचीपिशिताशन राक्षस । प्रेतपलीत भूत । प्रेत । शैतानऊतभूत भूत, प्रेत, पिशाच आदिसत्वक मृत मनुष्य की जीवात्मा । प्रेतपरेत एक भूत योनि का नामकृत्य कर्त्तव्य कर्म । वेदविहित आवश्यक कार्य । विशेष—बौद्धों के मत से ज्ञाना…रुद्र एक प्रकार का गणदेवता । विशेष— इनकी उत्पत्ति सृष्टि के आरंभ में ब्रह्मा…वनेचर वन में फिरनेवाला मनुष्य । वनचर । जंगली आदमीउपसृष्ट लिया हुया । प्राप्तनरकामय नरक रुपी रोगमलिनमुख अग्नि । आगहवा वह सूक्ष्म प्रवाह रूप पदार्थ जो भूमंडल को चारों ओर से घेरे हुए है और ज…व्योमसद् देवता । सुरपौन पुनिक वि॰ जो बार बार हो । फिर फिर होनेवालापलीद अशुचि । अपवित्र । गंदा । मुहा॰—(किसी की) मिट्टी पलीद करना = किसी का सम…शैतान ईश्वर के समान सन्मार्ग का विरोध करनेवाली शक्ति या देवता । तमोगुणमय देव…चोटियाल † वि॰ चोट करनेवाला । चुटैलअग्निंमुख देवता
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें