🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:34:45 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

मृत
mṛta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
माँगकर पाया अन्न (2.9.3)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मृत १ वि॰ [सं॰]
१. मरा हुआ । मुर्दा ।
२. मृत तुल्य । मृत सा (को॰) ।
३. मुर्छित । शोधित । जैसे, पारा (को॰) ।
४. माँगा हुआ । याचित ।
मृत २ संज्ञा पुं॰
१. मृत्यु । मरण ।
२. माँगने से मिला हुआ अन्न वा भिक्षा आदि [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मृत mfn. dead, deceased, death-like, torpid, rigid, RV. &c. &c.
departed, vanished (as consciousness), MBh.
vain, useless, Kāv.
calcined, reduced (said of metals), ib.
मृत n. death, MBh.; R.
= चैत्य, a grave, L.
begging, food or alms obtained by begging, L. ; ‘begging for food’ (for L. read Mn. iv, 5)
मृत &c. See p. 827, col. 2.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (827,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मृत p. p. [मृ कर्तरि क्त] 1 Dead. deceased ये पराधीनतां यातास्ते वै जी वंति के मृताः H. 2. 22. --2 As good as dead, useless, inefficacious. मृतो दरि द्रः पृरुषो मृतं मैथूनमप्रजं । मृतमश्रोत्रियं श्राद्धं मृतां यज्ञस्त्वदक्षणः ॥ Pt. 2. 94 --3 Calcined, reduced; मूच्छे गतो मृतो वानिदर्शनं पारदेऽत्र रसः Bv. 1 82. --तं 1 Death. --2 Food obtained by begging, alms; see अमृतं (8). --Comp. --अंगं a corpse. --अंडः the sun. --अशौचं impurity contracted through the death of a relation; see अशौच. --उद्भवः the sea, ocean. [] --कल्प, --प्राय a almost dead, insensible. --गृहं a grave. --चेलं shroud or garment of the dead (worn by Cāṇḍālas). --जीवत a. reviving the dead. --दारः a widower. --निर्यातकः one who carries out dead bodies to the cemetery. --पाः a class of persons of the lowest caste (who watch dead bodies, carry them to the cemetery &c.). --मत्तः, --मत्तकः a jackal. --मंस्कारः funeral or obsequial rites. --मंजीवन a. reviving the dead (--नं, नी) the revival of a dead person. --(नी) a charm for reviving the dead. --सूतकं bringing forth a stillborn child. --स्तातं ablution after a death or funeral.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0876-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मृत न० मृ--भावे क्त । १ मरणे । २ तत्तुल्यदुःखजनके याचि- तके वृत्तौ च अमरः । कर्त्तरि क्त । ३ गतप्राणे त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4761,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मृतं, क्ली, (मृ + क्तः ।) याचितम् । इत्यमरः । २ । ९ । ३ ॥ याचनवृत्तिर्मरणमिव दुःखजन- कत्वात् मृतं भावे कर्म्मणि वा क्तः । इति भरतः ॥ मृत्युः । इति हेमचन्द्रः ॥
मृतं, त्रि, याचितवस्तु । गतप्राणः । मरा इति भाषा । तत्पर्य्यायः । परासुः २ प्राप्तपञ्चत्वः ३ परेतः ४ प्रेतः ५ संस्थितः ६ प्रमीतः ७ । इत्यमरः । २ । ९ । ३ ॥ कलौ मृतस्य धन्यत्वं यथा, “धर्म्मः प्रव्रजितस्तपः प्रवसितं सत्यञ्च दूरे गतं पृष्वी मन्दफला जनाः कपटिनो लौल्ये स्थिता ब्राह्मणाः । मर्त्याः स्त्रीवशगाः स्त्रियश्च चपला नीचा जना उन्नता हा कष्टं खलु जीवितं कलियुगे धन्या नरा ये मृताः ॥” इति गारुडे ११५ अध्यायः ॥ (कार्य्यवशाज्जीवितावस्थायामपि मृतत्वं तद्- यथा, -- “चतुर्थे तु मदे मूढो भग्नदार्व्विव निष्क्रियः । [] कार्य्याकार्य्यविभागाज्ञो मृतादप्यपरो मृतः ॥” इति माधवकरकृतरुग्विनिश्चये पानात्यया- द्यधिकारे । यथा च । “उत्तिष्ठोत्तिष्ठ गच्छ त्वं वद मौनं समाचर । ये पराधीनतां यान्ति तेऽपि जीवन्ति के मृताः ॥” इत्युद्भटः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-769-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "मृत" आता है (59)
परासु जिसका प्राण निकल गया हो । मरा हुआ । मृतव्यसु मृत । जीवनरहितअप्राण बिना प्राण का । निर्जाव । मृतप्रमृत मरण । मृत्युअपासु प्राणहीन । मृतस्वर्यात मृत । मरा हुआ । स्वर्गतजीवहीन मृत । जीवनरहीतसंपरेत जो मरनेवाला हो । आसन्न मृत्युसम्मृत जिसमें बिलकुल जान न हो । बेजान । मृतप्रेतगत मरा हुआ । मृतविगतासु मृत । निष्प्राणविजीवित प्राणहीन । मृतस्वर्गगत मृत । मरा हुआसंप्रशांत मरा हुआ । मृतस्मृतिशेष जिसकी केवल स्मृति या याद ही रह गई हो । मृतवार्त्तावशेष मृत । मरा हुआफौत नष्ट । मृत । गत । मुहा॰—मतलब फौत होना = कार्य नष्ट होनामुआ मृत । मरा हुआ । गतप्राणमूआ मृत । मरा हुआ । विशेष—इसका प्रयोग स्त्रियाँ प्रायः गाली के रूप में करत…फौती मृत्यु संबंधी । मृत्यु का । जैसे,—फौ़ती रजिष्ठरहलाक मरा हुआ । मृतअजाया पु वि॰ गतप्राण । मृत । मरा हुआकालित मृतमरहूम स्वर्गवासी । मृत । विशेष— इस शब्द का प्रयोग किसी आदरणीय मृत व्यक्ति की…मुरदा वह जो मर गया हो । मरा हुआ प्राणी । मृतकदिवंगत मृत । स्वर्गीयमुरदार अपनी मौत से मरा हुआ । मृतभस्मभून मृत । जो भस्म हो चुका होमुतवफ्फा परलोकवासी । मृत । स्वगीय । (कच॰)श्वासहीन जो श्वासग्रहण की क्रिया से रहित हो । मृत । मुर्दाउद्गगतासु निष्प्राण । मृतप्राप्तपचंत्व जो पंचत्व प्राप्त कर चुका हो । मरा हुआ । मृतगत गया हुआ । बीता हुआ । जैसे—गत मास, गत दिन, गत वर्ष । विशेष—समस्त पद के …उपरत विरक्त । उदासीन । हटा हुआविवश जिसका कुछ वश चले । लाचार । बेबस । मजबूरशांत जिसमें वेग, क्षोभ या क्रिया न हो । ठहरा हुआ । रुका हुआ । बंद । जैसे,—अ…परिगत गत । बीता हुआ । गया गुजराअवसन्न विषादप्राप्त । विषणाप्रयात गत । गया हुआविनष्ट नाश को प्राप्त । जो बरबाद हो गया हो । जो न रह गया हो । जिसका अस्तित्व …व्यतीत बीता हुआ । गत । जैसे,—बहुत दिन व्यतीत हो गअए, वहाँ से कोई उत्तर नहीं आ…निर्वाण बुझा हुआ (दीपक अग्नि, आदि)ब्राह्मण चार वर्णो में सबसे श्रेष्ठ वर्ण । प्राचीन अर्यो के लोकविभाग के अनुसार …व्यापन्न जो किसी प्रकार की विपत्ति में पड़ा हुआ हो । आफत में फँसा हुआअतिकथ अविश्वनिय । अतिरंजितअपचरित दोषयुक्त आचरण । दुराचार । बुरा कर्मनामशेष जिसका केवल नाम बाकी रह जाय । हो । जो न रह गया हो । नष्ट । ध्वस्तविनिहत चोट खाया हुआ । आहतप्रशांत चंचलतारहित । स्थिरपरागत घिरा हुआ । आवृतपरिहत हल के अंतिम और मुख्य भाग की वह सीधी खड़ी लकड़ी जिसमें ऊपर की ओर मुठिया…निमीलित बंद । ढका हुआप्रपतित उड़ा हुआ । जो उड़ गया होअस्तमित तिरोहित । छिपा हुआविपन्नक भाग्यहीनलोकांतरित जो इस लोक से दुसरे लोक में चला गया होस्वर्गस्थ स्वर्ग में स्थित । स्वर्ग कानिरूच्छवास (स्थान) जहाँ बहुत से लोग न अट सकें । सँकरा । संकीर्णस्वर्गवासी स्वर्ग में रहनेवाला
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें