🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:10:22 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

वरुण
varuṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
बरना वृक्ष के नाम (2.4.25) वरण · सेतु · तिक्तशाक · कुमारक
जम्बुक (3.3.3) सियार
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वरुण संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. एक वैदिक देवता जो जल का अधिपति, दस्युओं का नाशक और देवताओं का रक्षक कहा गया है । पुराणों में वरुण की गिनती दिक्पालों में है और वह पश्चिम दिशा का अधिपति माना गया है । वरुण का अस्र पाश है । विशेष—बहुत प्राचीन वैदिक काल में वरुण प्रघान देवता थे; पर क्रमशः उनकी प्रधानता कम होती गई और इंद्र को प्रधानता प्राप्त हुई । वरुण अदिति के आठ पुत्रों में कहे गए हैं । निरुक्तकार इन्हें द्वादश आदित्यों में बतलाते हैं । ऋग्वेद में वरुण के अनेक मंत्र हैं, जिनमें से कुछ के संबंध में ऐतरेय ब्राह्मण में शुनः- शेफ की प्रसिद्ध गाथा है । इसके अनुसार 'हरिश्चंद्र वैधस' नामक एक राजा ने पुत्रप्राप्ति के लिये वरुण की उपासना की । वरुण ने पुत्र दिया, पर यह वचन लेकर कि उसी पुत्र से तुम मेरा यज्ञ करना । पुत्र का नाम रोहित हुआ । जब वह कुछ बड़ा हुआ और उसे यह पता चला कि मुझे वरुण के यज्ञ में बलिपशु बनना पड़ेगा; तब वह जंगल में भाग गया । वहाँ उसे इंद्र घर लौटने को बराबर मना करते रहे । अंत में राजा ने अजीगर्त नामक एक ऋषि को सौ गौएँ देकर उनके पुत्र शुनःशेफ को बलि के लिये मोल लिया । जब शुनःशेफ यूप में बाँधा गया, तब वह अपने छुटकारे के लिये प्रजापति, अग्नि, सविता आदि कई देवताओं की स्तुति करने लगी । अंत में वरुण की स्तुति करने से उसका उद्धार हुआ । ऋग्वेद में वरुण के कुछ मंत्र वे ही हैं, जिन्हें पढ़कर शुनःशेफ ने स्तुति की थी । पुराणों में वरुण कश्यप के पुत्र कहे गए हैं । भागवत में लिखा है कि चर्षली नाम्नी पत्नी से रुण को भाद्र और वाल्मीकि नामक दो पुत्र हुए थे । वरुण अब तक जल के देवता माने जाते हैं और जलाशयोत्सर्ग में इनका पूजन होता है । साहित्य में ये करुण रस के अधिष्ठाता माने गए हैं । पर्या॰—प्रचेतस । पाशी । यादशांपति । अंपति । अंप्पति । यादः पति । अपांपति । जंबूक । मेघनाद । परंजय । वारिलोम । कुंडली ।
२. बरुना का पेड़ ।
३. जल । पानी ।
४. समुद्र (को॰) ।
५. आकाश (को॰) ।
६. सूर्य ।
७. एक ऋषि का नाम ।
८. एक ग्रह का नाम जिसे अँगरेजी में 'नेपचून' कहते हैं । (आधुनिक) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वरुण m. (once in the TĀr. वरुण) ‘All-enveloping Sky’, N. of an Āditya (in the Veda commonly associated with Mitra [q.v.] and presiding over the night as Mitra over the day, but often celebrated separately, whereas Mitra is rarely invoked alone; Varuṇa is one of the oldest of the Vedic gods, and is commonly thought to correspond to the Οὐρανός of the Greeks, although of a more spiritual conception; he is often regarded as the supreme deity, being then styled ‘king of the gods’ or ‘king of both gods and men’ or ‘king of the universe’; no other deity has such grand attributes and functions assigned to him; he is described as fashioning and upholding heaven and earth, as possessing extraordinary power and wisdom called माया, as sending his spies or messengers throughout both worlds, as numbering the very winkings of men's eyes, as hating falsehood, as seizing transgressors with his पाश or noose, as inflicting diseases, especially dropsy, as pardoning sin, as the guardian of immortality; he is also invoked in the Veda together with Indra, and in later Vedic literature together with Agni, with Yama, and with Viṣṇu; in RV. iv, 1, 2, he is even called the brother of Agni; though not generally regarded in the Veda as a god of the ocean, yet he is often connected with the waters, especially the waters of the atmosphere or firmament, and in one place [RV. vii, 64, 2] is called with Mitra, सिन्धु-पति, ‘lord of the sea or of rivers’; hence in the later mythology he became a kind of Neptune, and is there best known in his character of god of the ocean; in the MBh. Varuṇa is said to be a son of Kardama and father of Puṣkara, and is also variously represented as one of the Deva-gandharvas, as a Nāga, as a king of the Nāgas, and as an Asura; he is the regent of the western quarter [cf. लोक-पाल] and of the Nakṣatra Śatabhiṣaj [VarBṛS.]; the Jainas consider Varuṇa as a servant of the twentieth Arhat of the present Avasarpiṇī), RV. &c. &c. (cf. IW. 10; 12 &c.)
the ocean, VarBṛS.
water, Kathās.
the sun, L.
awarder off or dispeller, Sāy. on RV. v, 48, 5
N. of a partic. magical formula recited over weapons, R. (v.l. वरण)
the tree Crataeva Roxburghii, L. (cf. वरण)
pl. (prob.) the gods generally, AV. iii, 4, 6
वरुण &c. See p. 921, col. 2.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (921,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वरुणः [वृ-उनन् Uṇ. 3. 53] 1 N. of an Āditya (usually associated with Mitra). --2 (In later mythology) The regent of the ocean and of the western quarter (represented with a noose in hand); यासां राजा वरुणो याति मध्ये सत्यानृते अवपश्यञ्जनानाम्; वरुणो यादसामहं Bg. 10. 29; त्वं विश्वेषां वरुणासि राजा ये च देवा ये च मर्ताः Rv. 2. 27. 10; प्रतीचीं वरुणः पाति Mb.; अतिसक्तिमेत्य वरुणस्य दिशा भृशमन्वरज्यदतुषारकरः Śi. 9. 7. --3 The ocean. --4 Firmament. --5 The Sun. --6 The Varuṇa tree. --Comp. --अंगरुहः an epithet of Agastya. --आत्मजा spirituous liquor (so called being produced from the [] sea). --आलयः, --आवासः the ocean. --देवं,--दैवतं the Nakṣatra Śatabhishaj. --पाशः {1} a shark. {2} the noose of Varuṇa. --लोकः {1} the world of Varuṇa. {2} water.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0947-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वरुण पु० वृ--उनन् । पश्चिमाशापतौ १ जलेशे स्वनामख्याते देवभेदे अमरः । २ जले मेदि० ३ सूर्य्ये च विश्वः । ५ द्वीप- भेदे वराहशब्दे दृश्यम् । ६ काशीस्थे नदीभेदे स्त्री । काशीस्थनदीभेदस्योत्पत्त्यादिकं वामनपु० ३ अ० उक्तं यथा “प्रयागे वसते नित्यं योगशायी तु विश्रुतः । चरणाद्द- क्षिणात्तस्य विनिर्याता सरिद्वरा । विश्रुता वरु(र)णेत्येर्व सर्वपापहरा शुभा । सव्यात् पादात् द्वितीया च असि- रित्येव विश्रुता । ते उभे च सरित्श्रेष्ठे लोकपूज्ये बभूवतुः । तयोर्मध्ये तु यो देशस्तत्क्षेत्रं योगशा- यिनः । त्रैलोक्यप्रभवं तीर्थं सर्वपापप्रमोचनम् । न तादृशोऽस्ति गगने न भूम्यां न रसातले । तत्रास्ति न- गरी पुण्या ख्याता वाराणसो शुभा” । ७ स्वनामख्यातवृक्षभेदे पु० अमरः “वरुणः पित्तलो भेदी श्लेष्मकृच्छ्राश्ममारुतान् । निहन्ति गुल्मवातास्र क्रिमींश्चीष्णोऽग्निदोपनः । कषायो मधुरस्तिक्तः कटुक्तो रूक्षको लघुः” भावप्र० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4849,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "वरुण" आता है (50)
दुंदुभि वरुणजलपति वरुणनंदपाल वरुणजलेंद्र वरुणसागरालय सागर में रहनेवाले, वरुणजलकांतार वरुणअर्णवमंदिर वरुणजलेश वरुणतोयेश वरुणपाशहस्त वरुणजलदेवता वरुणमकरवाहन वरुण । प्रचेतामकराश्व मकर पर सवार होनेवाले, वरुणवारिराज वरुणसलिलराज जल का स्वामी, वरुणपाथस्पति वरुणप्रतीचीश पश्चिम दिशा के स्वामी, वरुणवारिलोमा वरुणसलिलाधिप जल के अधिष्ठाता देवता, वरुणसलिलेंद्र जल के अधिष्ठाता देवता, वरुणसलिलेश्वर सलिलेंद्र । वरुणप्रतीचीपति वरुणजलधिप वरुणअंभ:पति जलपति । वरुणनीरपति वरुण । देवतापयोदेव वरुणपाशभृत वरुणजादसंपति † संज्ञा पुं॰ जलजंतुओं का स्वामी । वरुणयादासपति वरुण । यादःपतिप्रत्यगाशा पश्चिम दिशा । यौ॰— प्रत्यगाशापति = पश्चिम दिशा के स्वामी, वरुणकप प्यालावा विकल्प या संदेहवाचक शब्द । या । अथवाकेश सिर का बाल । यौ॰ — केशविन्याश = बाल सँवारना । केशाकेशी= वह लडाई जिसमें…जंबुक बड़ा जामुन । फरेंदादेवता स्वर्ग में रहनेवाला अमर प्राणी । विशेष—वेदों में देवता से कई प्रकार के…अप्पति सागर । समुद्रइरेश विष्णुमेघनाद मेघ का गर्जन । बिजली का कड़कयादःपति समुद्रजीवनावास जल में रहनेवालापाशी पाशवाला । पाश धारण करनेवालानदीपति समुद्रपर्वेश फलित ज्योतिष के अनुसार कालभेद से ग्रहण समय के अधिपति देवता । विशेष— बृ…जलेश्वर समुद्रदैत्यदेव दैत्यों के देवता—सूर्यपुत्र शनितोयराज समुद्रविशेष—प्रकृति आत्मा, परमात्मा, जगत् के नियामक धर्म जीवन के अंतिम लक्ष्य इत्यादि का ज…ब हिंदी का तेईसवाँ व्यंजन और पवर्ग का तीसरा वर्ण । यह ओष्ठय वर्ण है और द…व हिंदी या संस्कृत वर्णमाला का उन्नीसवाँ व्यंजन वर्ण, जो उकार का विकार औ…
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें